Allar 282 merkingar Íslandskorts Guðbrands Þorlákssonar (eirstunga Abrahams Orteliusar, 1585) í stafrófsröð - þar af 239 örnefni, auk latneskra athugasemda, kortaskrauts og sæskrímslanna sem merkt eru bókstöfum á kortinu. Hver færsla ber lestur áletrunarinnar og skýringar; smelltu á „Skoða á kortinu“ til að sjá merkinguna í samhengi á gagnvirka kortinu.
„Akranes“ á kortinu · Náttúra
Stafsetningin er rétt, enda nafnið einfalt.
Akranes er nesið milli Hvalfjarðar og Leirárvoga; í dag ber kaupstaðurinn á nesinu nafnið. Nafnið er kennt við akra, enda var þar snemma kornrækt að sögn.
„Aradal“ á kortinu · Náttúra
Líklega afbökun á Arnardal vestan við Öskjufjallgarð inn með Jökulsá á Fjöllum.
Arnardalur er gróðurvin á öræfunum austan Jökulsár á Fjöllum, eitt fárra gróinna svæða á hálendinu norðaustanlands.
„Arnarfiord“ á kortinu · Náttúra
Skýr merking.
Arnarfjörður er einn stærsti og af mörgum talinn fegursti fjörður Vestfjarða, kenndur við landnámsmanninn Örn; við hann stendur Bíldudalur og inn af honum er fossinn Dynjandi. Fjörðurinn er í þjóðtrúnni frægur fyrir skrímsli, sbr. Skrímslasetrið á Bíldudal.
„Staps“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Staps“ er stytt erlend mynd af Stapa. Kirkjutáknið á kortinu vísar til bænhúss eða kirkju á staðnum.
Stapi, nú oftast nefndur Arnarstapi, er gömul verstöð og verslunarhöfn sunnan undir Jökli og varð síðar setur umboðsmanns konungs (Stapaumboð).
Athugasemd
Latína: „Kænleg veiði refanna, sem felst í að finna hreiður fugla og ræna þau“; refir eru teiknaðir ofan við textann.
Melrakkinn er eina upprunalega landspendýr Íslands og lýsingin á eggja- og ungaráni hans er hárrétt. Refaskinn eru talin meðal útflutningsvara á bakhlið kortsins.
„AVSTLENDINGAFIORDVNG“ á kortinu · Landshluti
Hér ritaður „Austlendingafiordung“ eins og á bakhlið kortsins; V-in eru latnesk ritvenja fyrir u.
Austfirðingafjórðungur var austurfjórðungur landsins frá þjóðveldisöld og náði frá Langanesi suður að Jökulsá á Sólheimasandi.
„Oriens“ á kortinu · Annað
Latneska áttarheitið Oriens, austur, ritað lóðrétt á hægri jaðri kortsins. Áttaheiti á jöðrum voru föst venja á kortum Orteliusar; þetta er ekki örnefni. Kortið snýr hefðbundið, norður upp.
„Adalvig“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Adalvig“ sýnir dæmigerða dönskun: ð verður d og vík verður vig. Rauða kirkjutáknið á kortinu vísar líklega til kirkjustaðarins að Stað í Aðalvík.
Aðalvík er stór vík vestast á Hornströndum með gömlu bæjar- og verstöðvarstæðunum Látrum og Sæbóli; kirkjustaðurinn var að Stað í Aðalvík. Byggð lagðist af um 1952.
„Bagadurvig“ á kortinu · Náttúra
Áletrunin „Bagadurvig“ og „Bagadur“ við hlið hennar eru svo afbakaðar að engin nútímaörnefni virðast svara til þeirra. Eftir legu á norðurströnd Hornstranda, milli Rekavíkur og Hlöðuvíkur, koma helst til greina Fljótavík eða víkin við Kögur (Kögurvík), en ekki verður skorið úr. Í Fljótavík er „Bæjardalur“ sem e.t.v. er besta mögulega ágiskun.
Merkið stendur á Hornströndum á því svæði þar sem víkurnar Rekavík, Fljótavík, Hlöðuvík og Hælavík ganga inn. Byggð lagðist af á Hornströndum um miðja 20. öld.
„Bagadur“ á kortinu · Staður
Áletrunin „Bagadur“ og „Bagadurvig“ við hlið hennar eru svo afbakaðar að engin nútímaörnefni virðast svara til þeirra. Eftir legu á norðurströnd Hornstranda, milli Rekavíkur og Hlöðuvíkur, koma helst til greina Fljótavík eða víkin við Kögur (Kögurvík), en ekki verður skorið úr. Í Fljótavík er „Bæjardalur“ sem e.t.v. er besta mögulega ágiskun.
Merkið stendur á Hornströndum á því svæði þar sem víkurnar Rekavík, Fljótavík, Hlöðuvík og Hælavík ganga inn. Byggð lagðist af á Hornströndum um miðja 20. öld.
„Sandvig“ á kortinu · Náttúra
Sandvík er eldra nafn á Bakkafirði og er þar meðal annars enn Sandvíkurheiði sem ekin er milli Vopnafjarðar og Bakkafjarðar.
Bakkafjörður er fámennt sjávarþorp milli Vopnafjarðar og Þórshafnar þar sem smábátaútgerð hefur verið aðalatvinnuvegurinn.
Annað
Merking óviss; nes úti við haf á Austurlandi innan um ísjaka og rekavið, nokkuð norðan Reyðarfjarðar. Gæti verið latneska orðið „balaenae“ (hvalir) afbakað, sem passaði við myndefni kortsins, eða nesnafn sem hefur rekið á haf út í greftrinum. Setjum merkið við Dalatanga (Dalanes?) þar til frekari heimildir liggja fyrir.
Merkið stendur á hafinu úti fyrir Austfjörðum, innan um ísjaka og rekavið kortsins; engu nesi við ströndina eins og hún er verður það eignað.
„Bard“ á kortinu · Staður
Nafnið stendur nánast rétt á kortinu, ð ritað d.
Bjargtangar eða Látrabjarg hét til forna Barð eða Barðsgnýpa. Í dag ber aðeins klettur í fjörunni við Látrabjarg þetta nafn.
„Bardastrang“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „strang“ fyrir strönd er e.t.v. dönsku- eða þýskuskotin leturgrafaravilla (d/g-ruglingur).
Barðaströnd er ströndin við norðanverðan Breiðafjörð, frá Vatnsfirði austur að Sigluneshlíðum. Af henni dregur Barðastrandarsýsla nafn.
„Bardvig“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Bardvig“ er bein dönskun (ð verður d, vík verður vig). Röð víknanna á kortinu fylgir raunverulegri strandröð merkilega vel.
Barðsvík er eyðivík á austurströnd Hornstranda, milli Smiðjuvíkur og Bolungavíkur á Ströndum, þekkt rekafjara.
„Bern fiord“ á kortinu · Náttúra
„Bern“ fyrir „Beru“ er enn eitt dæmið um u/n-víxl í kortagerðinni.
Berufjörður á sunnanverðum Austfjörðum; við sunnanvert mynni hans stendur nú Djúpivogur. Fjörðurinn er kenndur við Beru landnámskonu samkvæmt sögnum.
„Bessasted“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Bessasted“ sýnir dönsku síunina staður/sted. Rauða húsaþyrpingin á kortinu undirstrikar að hér var valdamiðstöð.
Bessastaðir á Álftanesi voru eign Snorra Sturlusonar en urðu eftir dauða hans höfuðsetur konungsvaldsins á Íslandi, aðsetur hirðstjóra og amtmanna, síðar Bessastaðaskóli og nú forsetasetur.
„Kongard“ á kortinu · Staður
„Kongard“ er samandregin dönsk mynd af „Kongsgaard“, konungsgarði, þ.e. jörð og setri konungsvaldsins. Þetta er því fremur skýringarmiði en sjálfstætt örnefni.
Miðinn stendur við hlið Bessastaða og á nær örugglega við sama stað eða umboðsjarðir konungs þar, fremur en sérstakan bæ.
„Bikfiord“ á kortinu · Náttúra
Að líkindum Bitrufjörður. Staðan í fjarðaröðinni er rétt milli Kollafjarðar og Hrútafjarðar.
Bitrufjörður er stuttur fjörður inn úr vestanverðum Húnaflóa; við hann stóð verslunarstaðurinn Óspakseyri.
„Biarnfiord“ á kortinu · Náttúra
Bjarnarfjörður, stendur nær óbreytt.
Fjörðurinn liggur nyrst á Ströndum, skammt sunnan Skjaldabjarnarvíkur og Geirólfsgnúps þar sem Strandasýslu sleppir. Svæðið er löngu komið í eyði.
„Biarufiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Biaru-“ er lítillega afbökuð mynd af Bjarnar-. Staðan í fjarðaröðinni milli Reykjarfjarðar og Steingrímsfjarðar er rétt.
Bjarnarfjörður á Ströndum, norðan Steingrímsfjarðar, með jarðhita á Klúku og í Hveravík og Kotbýli kuklarans, hluta Galdrasýningarinnar á Ströndum.
„Bin eyar“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Bin eyar“ er stytt og afbökuð mynd af Bjarneyjar, líklega vegna þrengsla eða mislesturs í eftirritun.
Bjarneyjar eru eyjaklasi vestarlega á Breiðafirði og voru öldum saman ein helsta verstöð fjarðarins, en fóru í eyði á 20. öld.
„Blaskoger heyd“ á kortinu · Náttúra
Ritunin „Blaskoger heyd.“ sýnir danska endurritun þar sem „heiði“ verður „heyd“.
Bláskógaheiði er heiðin norðan Þingvalla, á fornri þjóðleið milli Suður- og Vesturlands. Þingvallasvæðið sjálft hét að fornu Bláskógar og heiðin dregur nafn af því.
„Boiungervig“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Boiungervig“ er nærri réttri mynd, með dönskum endingum.
Bolungarvík við utanvert Ísafjarðardjúp, ein elsta verstöð landsins og nú kaupstaður. Ekki má rugla saman við samnefnda eyðivík, Bolungavík á Ströndum, sem einnig er merkt á kortinu.
„Bielunervig“ á kortinu · Náttúra
Nafnmyndin „Bielunervig“ er illa farin í leturgreftinum en eftir legu milli Barðsvíkur og Furufjarðar er þetta Bolungavík á Ströndum.
Bolungavík á Ströndum er eyðivík og gömul rekajörð (önnur en kaupstaðurinn Bolungarvík við Djúp).
„Borgerfiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Borger-“ sýnir danska síun á eignarfallsendingunni.
Borgarfjörður gengur inn úr Faxaflóa norðan Hafnarfjalls og gefur öllu héraðinu nafn; hann er kenndur við Borg á Mýrum.
„Breidaholst stadar“ á kortinu · Staður
Ritunin „Breidaholst stadar“ er brengluð, b hefur orðið h í miðju orði, og sýnir hve mörg afritunarstig liggja milli frumkorts Guðbrands og stungunnar í Antwerpen.
Breiðabólstaður í Fljótshlíð er fornt höfuðból og kirkjustaður skammt austan Hvolsvallar. Fleiri Breiðabólstaðir eru til á landinu en staðsetningin við hlið Odda bendir eindregið á Fljótshlíðina.
„Breydafiordur“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Breydafiordur“ sýnir dæmigerða danska og þýska síun: y fyrir i og d fyrir ð, enda áttu erlendir stungumeistarar hvorki ð né æ í letri sínu. Stóra skáletraða áletrunin á kortinu sýnir hve fjörðurinn var talinn mikilvægur.
Breiðafjörður er annar stærsti flói landsins, milli Snæfellsness og Vestfjarða, frægur fyrir óteljandi eyjar og forna eyjabúskapinn.
„Bredevig“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Brede-“ er dönsk mynd af Breiða-.
Breiðavík vestast á sunnanverðum Vestfjörðum, rétt norðan Látrabjargs, með gullinni skeljasandsfjöru sem telst meðal fegurstu fjara landsins; þar er kirkja og gisting í dag.
„Breid“ á kortinu · Staður
Áletrunin er „Breid“ með tveimur kirkjutáknum. Staðsetningin austan Ingólfshöfða styður túlkunina. Hafa skal í huga að hér hafa gengið yfir bæði stór eldgos í Öræfajökli og mikil framhlaup jökla sem hafa breytt staðháttum verulega.
Breiðá á Breiðamerkursandi var stórbýli fyrr á öldum - þar bjó Kári Sölmundarson eftir Njálsbrennu - en Breiðamerkurjökull gekk yfir bæjarstæðið þegar hann skreið fram á 17. og 18. öld.
„Brimnes“ á kortinu · Náttúra
Nafnið er hér stafrétt á kortinu.
Brimnes er í dag lítt þekkt nes rétt vestan við Hellissand.
„Bardur dalur“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur nánast rétt, tvískipt og með -ur endingu í eignarfallslið.
Bárðardalur, einn lengsti byggði dalur landsins, sem Skjálfandafljót rennur um; kenndur við landnámsmanninn Bárð Heyangurs-Bjarnarson. Efst í dalnum taka við öræfin í átt að Sprengisandi.
„C“ á kortinu · Skrímslamerki
Bókstafurinn C vísar í skrána á baksíðu kortsins: „Burchualur“, hvalur sem hafi höfuð stærra en allan búkinn og margar sterkar tennur sem taflmenn séu gerðir úr. Skrímslamyndin á kortinu er þó fjarri raunverulegu útliti dýrsins.
Þetta er greinilega búrhvalurinn (Physeter macrocephalus), enda voru gripir og taflmenn í raun skornir úr búrhvalstönnum.
Athugasemd
Latína: „hrafnar og hvítir fálkar“; fuglarnir eru teiknaðir á klettana ofan við textann. Bakhlið kortsins telur hvíta fálka meðal útflutningsvara Íslands.
Hvort tveggja er raunverulegt: hrafninn er mjög einkennandi fyrir Ísland og hvítir íslenskir fálkar voru konungleg einokunarvara og meðal dýrmætustu gjafa milli Evrópuhirða.
„Digranes“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt skrifað á kortinu.
Digranes er höfðinn austan Bakkaflóa og Bakkafjarðar þar sem samnefnt þorp stendur. Á Digranesi stendur nú Digranesviti.
„Dranganes“ á kortinu · Náttúra
„Dranganes“ á við nesið þar sem Drangaskörð standa. Ekki má rugla nafninu saman við þorpið Drangsnes sunnar á Ströndum.
Við Dranga ganga hin tindóttu Drangaskörð í sjó fram - einar sérstæðustu klettamyndanir landsins.
„Drangey“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt á kortinu, aðeins skipt í tvær línur.
Drangey er þverhnípt móbergseyja úti á Skagafirði, fræg úr Grettis sögu - þar varðist Grettir Ásmundarson síðustu ár ævi sinnar og var veginn. Eyjan var öldum saman mikilvæg fugla- og eggjatekja Skagfirðinga.
„Dyrafiord“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur nær rétt á kortinu (ý verður y).
Dýrafjörður er kenndur við landnámsmanninn Dýra, með kauptúninu Þingeyri; ofan hans rísa „vestfirsku alparnir“ með Kaldbak, hæsta fjalli Vestfjarða. Á Þingeyri var forn þingstaður sem nafnið vísar til.
„Bald Iokul“ á kortinu · Náttúra
Baldjökull (Balljökull) er fornt heiti sem á eldri kortum og í heimildum var haft um norðanverðan Langjökul eins og hann blasir við úr Húnaþingi og Borgarfirði eða Eiríksjökul. Við merkjum Eiríksjökul hér þar sem hann á „bald“ eða „ball“-nafnið mun meira skilið („böllur“ merkti knöttur eða kúla).
Eiríksjökull er hæsta fjall Vesturlands, 1.675 metrar, og hvílir jökulhettan á stærsta móbergsstapa landsins, vestan Langjökuls. Norðan undir fjallinu breiðist Hallmundarhraun með Surtshelli, þekktasta hraunhelli landsins, og við þessar slóðir eru kenndar útilegumannasagnir - meðal annars af Eiríki þeim sem jökullinn á að heita eftir.
„Eldey“ á kortinu · Náttúra
Nafnið er hér stafrétt á kortinu.
Eldey er 77 metra hár þverhníptur móbergsklettur um 15 km suðvestur af Reykjanesi, ein stærsta súlubyggð í heimi. Þar voru síðustu geirfuglar veraldar drepnir árið 1844, eftir að Geirfuglasker sukku 1830.
„Eldor“ á kortinu · Náttúra
„Eldor“ gæti verið afbökun á Elliðaey, sem að fornu var rituð „Ellirey“, en bæði lesturinn og samsvörunin eru óviss.
Merki á skeri eða eyju í Vestmannaeyjaklasanum; Elliðaey er norðaustust eyja klasans.
Athugasemd
Latnesk athugasemd austan Þjórsár: „Hér eru hestarnir svo fljótir að þeir fara 20 mílur í samfelldri reið.“
Íslenskir hestar voru eftirsótt útflutningsvara; bakhlið kortsins nefnir „ambling horses“, þ.e. tölthesta, meðal útflutnings. Fullyrðingin um 20 mílur í einum áfanga, líklega danskar mílur og því vel yfir 100 km, er hins vegar fjarstæða.
„Eyafialla Iokul“ á kortinu · Náttúra
Ritunin „Eyafialla Iokul“ er dæmigerð erlend endurritun án j og tvíhljóða. Afstaða Eyjafjalla-, Sólheima- og Mýrdalsjökuls er nokkurn veginn rétt á kortinu, sem sýnir trausta grunnþekkingu heimildarmannsins.
Eyjafjallajökull er jökulhulin eldkeila sunnan Fljótshlíðar, heimsfræg eftir gosið 2010 sem lamaði flugumferð í Evrópu.
„Eyafiordur“ á kortinu · Náttúra
Stafsetningin „Eyafiordur“ er nánast rétt, aðeins án j-sins og með o fyrir ö.
Eyjafjörður, lengsti fjörður Norðurlands, kenndur við eyjarnar úti fyrir, einkum Hrísey. Við fjörðinn óx síðar Akureyri, sem ekki er á kortinu enda varð hún ekki verslunarstaður fyrr en síðar.
„Eyrarbach“ á kortinu · Staður
Ritunin „Eyrarbach“ er dönsk aðlögun þar sem „-bakki“ verður „-bach“. Kirkjutákn fylgir merkinu.
Eyrarbakki var um aldir einn helsti verslunarstaður Suðurlands og aðalhöfn danskra kaupmanna á svæðinu; nú um 600 manna þorp í Árborg.
„Alminger“ á kortinu · Náttúra
„Alminger“ er afbökun á Almenningum. Á Hornströndum eru í dag Vestri-Almenningar vestan við Hlöðuvík og Kjaransvík og Eystri-Almenningar austan við Horn. Á kortinu eru einmitt tvær slíkar áletranir. Þessi áletrun merkir nær örugglega þá Eystri.
Almenningar voru óskipt rekaland og örnefnið er til á fleiri en einum stað á svæðinu, m.a. á norðanverðum Ströndum við Bolungavík.
„Riminderfiord“ á kortinu · Náttúra
„Eiuinderfiord“ gæti hafa mislesist sem „Riminderfiord“ og verið stungið þannig? Auðkenningin styðst þó fyrst og fremst við fjarðaröðina. Eftir legu, milli Dranga og Ófeigsfjarðar, er þetta Eyvindarfjörður.
Eyvindarfjörður er lítill óbyggður fjörður á norðanverðum Ströndum, milli Ófeigsfjarðar og Drangavíkur. Hann fór í eyði á 20. öld.
„Fagranes“ á kortinu · Náttúra
Fagranes stendur á austanverðu Langanesi.
Fagranes er eyðibýli á samnefndu nesi á austanverðu Langanesi. Byggð utan Þórshafnar lagðist að mestu af á 20. öld, þar á meðal þorpið Skálar sem fór í eyði um 1950.
„Pelle strand“ á kortinu · Náttúra
Líklega Fellsströnd í Dölum. „Pelle strand“ væri afbökun þar sem F hefur orðið P í eftirritun eða stungu („Fells strand“).
Fellsströnd í Dölum er byggðarlagið á nesinu meðfram Hvammsfirði að norðan.
„Finnafiord“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt umritað, en röð Finnafjarðar og Miðfjarðar hefur víxlast.
Finnafjörður er fjörður við rætur Langaness sunnanverðar. Á síðari árum þekktastur fyrir hugmyndir um alþjóðlega stórskipahöfn.
„Flatey“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt á kortinu.
Flatey er stærst Vestureyja á Breiðafirði og var öldum saman menningar- og verslunarmiðstöð; þar var stofnað klaustur 1172 (flutt að Helgafelli 1184) og við eyjuna er Flateyjarbók kennd. Í dag er þar lítil sumarbyggð og gamalt friðað þorp.
„Flat ey“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt á kortinu, aðeins tvískipt. Ekki að rugla saman við Flatey á Breiðafirði sem einnig er á kortinu vestar.
Flatey á Skjálfanda er láglend eyja vestast á flóanum, í byggð fram til 1967.
„Fliotzdallr“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Fliotzdallr“ heldur fornlegri nefnifallsendingu (-r) og notar z fyrir ts-hljóðið - óvenju rétt umritun miðað við kortið í heild. Kirkjumerkið á líklega við Valþjófsstað.
Fljótsdalur er dalurinn inn af Lagarfljóti þar sem Skriðuklaustur og Valþjófsstaður standa.
„Pleotz hurbi“ á kortinu · Staður
Nær örugglega Fljótshverfi; kirkjustaðurinn þar er Kálfafell. Ritunin „Pleotz hurbi“ sýnir hvernig Fl- hefur mislesist sem Pl- og „hverfi“ orðið „hurbi“ í erlendri endurritun. Staðsetningin við hlið Lómagnúpsmerkisins styður túlkunina þrátt fyrir óvissan lestur.
Fljótshverfi er sveitin undir Lómagnúpi austan Síðu. Þar stendur Núpsstaður, austasti bær sveitarinnar, með einu af síðustu torfbænhúsum landsins.
„Geie eiar“ á kortinu · Náttúra
„Geie eiar“ væri stytt endurtekning á Geirfugla-eyjaheitinu. Lesturinn er þó of brotakenndur til að fullyrða og gæti verið tvítekning annarrar áletrunar.
Merkið stendur við smáeyjadepla suðvestur af Reykjanesi og á líklega við skerjaröðina sem nefnd er Fuglasker eða Eldeyjar, þar á meðal Geirfuglasker.
„Fulva Stapi“ á kortinu · Náttúra
Óráðið örnefni. „Stapi“ merkir klettadrangur og fyrri liðurinn gæti verið afbökun á „Fugla-“ (Fuglastapi, þ.e. fuglabjarg). Áletrunin stendur við eyju eða dranga í hafinu norður af Hornströndum, en ekkert þekkt nútímaörnefni svarar til þess; hugsanlega sker sem ekki ber þetta nafn lengur. Gæti líka átt við Hælavíkurbjarg eða Hornbjarg, en þá ranglega teiknað sem eyja.
Hælavíkurbjarg og Hornbjarg eru meðal mestu fuglabjarga landsins.
Náttúra
Óþekkt vík á austanverðri Melrakkasléttu, milli Raufarhafnar og Sveinungsvíkur. Engin vík á þessu svæði ber nafn sem líkist „Fulmungavig“, en þar eru Húsavík, Sandvík, Hólsvík og Vogur.
Óþekkt vík á austanverðri Melrakkasléttu.
„Furufiord“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur nær óbrenglað á kortinu.
Furufjörður er lítill fjörður á norðanverðum Ströndum, sunnan Bolungavíkur, ein mesta rekaviðarfjara landsins - nafnið vísar líklega einmitt til rekafuru. Byggð lagðist þar af á 20. öld en gangnahús og sumarhús standa enn.
„Galnla vig“ á kortinu · Náttúra
Líklega Gamlavík sem er út frá Fróðá, nokkru austan við Ólafsvík.
Víkin liggur við norðanvert Snæfellsnes undan Fróðá, sem alþekkt er úr Eyrbyggju vegna Fróðárundra.
„Garavig“ á kortinu · Staður
Líklegasti kandídatinn er Gautavík við norðanverðan Berufjörð. „Gara-“ væri þá mislestur á „Gauta-“ (t lesið sem r). Kirkjumerkið gæti átt við kapellu eða nálægan kirkjustað.
Gautavík við norðanverðan Berufjörð var helsta verslunarhöfn Austfjarða á miðöldum þar sem Hansakaupmenn versluðu.
„Geie fuelasker“ á kortinu · Náttúra
Stungan „Geie fuelasker“ er brengluð mynd af Geirfuglaskerjum; staðsetningin er áætluð þar sem skerin voru.
Geirfuglasker í Fuglaskerjaröðinni suðvestur af Reykjanesi voru helsta varpstöð geirfuglsins við Ísland. Skerið sökk að mestu í eldsumbrotum árið 1830 og eftir það leitaði geirfuglinn til Eldeyjar, þar sem tegundinni var útrýmt 1844.
„Gothelger“ á kortinu · Náttúra
Óráðin áletrun; nafnmyndin „Gothelger“ á sér enga augljósa samsvörun í nútímaörnefnum og telst óþekkt. Eftir legu milli Reykjarfjarðar nyrðri og Bjarnarfjarðar gæti Geirólfsgnúpur helst komið til greina.
Merkið stendur á norðanverðum Ströndum, milli Bjarnarfjarðar og Reykjarfjarðar, en þar er Skjaldbjarnarvík auk Geirólfsgnúps og Þúfnatanga.
„Getlands Iokul“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Getlands“ hefur aðeins misst i-ið úr Geit-. Á eldri kortum var Langjökull gjarnan sýndur sem tveir jöklar, Geitlandsjökull og Baldjökull, enda heildarheiti jökulsins - Langjökull - yngra.
Geitlandsjökull er suðvesturhluti Langjökuls, upp af Geitlandi í Borgarfirði, um 1400 m hár.
„Gilsfiord“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt á kortinu.
Gilsfjörður er innsti fjörður norðanverðs Breiðafjarðar, á mörkum Barðastrandarsýslu og Dalasýslu, þveraður með vegfyllingu 1998. Fjörðurinn er grunnur með miklu fuglalífi á leirum.
„Glama“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt á kortinu, sem sýnir Glámu réttilega sem hálendi með „eilífum fönnum“ samanber „perpetuæ nives“.
Gláma er hálendisbunga milli Arnarfjarðar og Ísafjarðardjúps, hæst um 920 m. Öldum saman var hún talin jökull og kölluð Glámujökull á kortum, en er í raun aðeins snjóþung heiði.
„Grenested“ á kortinu · Staður
„Grenested“ er dönskuð stytting þar sem -staður verður -sted.
Grenjaðarstaður í Aðaldal er fornt höfuðból og kirkjustaður og var eitt tekjumesta prestakall landsins fyrr á öldum. Þar er nú byggðasafn í einum stærsta torfbæ landsins.
„Grunda vig“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Grunda vig“ sýnir i orðið u í stungunni og vík ritaða „vig“. Kirkjutáknið vísar til Staðarkirkju í Grindavík.
Grindavík á sunnanverðum Reykjanesskaga var mikil verstöð og verslunarhöfn; þar áttu Englendingar og Hansakaupmenn í frægum útistöðum á 16. öld og bærinn er enn einn helsti útgerðarbær landsins.
„Grinsda fiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Grinsda“ er afbökun á Grundar-, miðstafirnir hafa skolast til í stungunni. Staðsetningin milli Ólafsvíkur og Kolgrafafjarðar passar.
Grundarfjörður á norðanverðu Snæfellsnesi, með fjallið Kirkjufell við vestanverðan fjörðinn og samnefndan kaupstað í dag.
„Grumavig“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Gruma-“ er leturgröftur eða mislestur þar sem nn hefur runnið saman í m.
Grunnavík er vík og fyrrum sveit norðan við mynni Ísafjarðardjúps, með kirkjustaðnum Stað í Grunnavík. Byggðin lagðist af 1962, síðust byggða í Grunnavíkurhreppi.
„Grims ey“ á kortinu · Náttúra
Stafsetningin á kortinu er nær rétt, aðeins tvískipt og án broddstafa.
Grímsey er nyrsta byggð Íslands, um 40 km undan Norðurlandi, og heimskautsbaugurinn liggur um eyna. Hún var byggð frá fornu fari og er kirkjustaður.
„Fons commutans lanas nigras in albas“ á kortinu · Athugasemd
Latneska orðið fons merkir lind eða uppspretta og stendur hér við lítinn hring sem táknar hver eða laug yst á Reykjanesi: „lind sem breytir svartri ull í hvíta.“ Á hér líklega við hverasvæðið sem nú er kennt við Gunnuhver.
Sögnin er gömul; kjarninn er sá að ull var soðin og þvegin í hveravatni og gat upplitast og orðið ljósari, en fullyrðingin um að svört ull yrði hvít er ýkja og þjóðsaga. Sama sögn birtist víðar á kortinu.
„Grimelsfiord“ á kortinu · Náttúra
„Grimelsfiord“ er varla afbökun á Gunnólfsvík, frekar eldra nafn sem nú er glatað. Miðað við afstöðu Fagraness, Finnafjarðar og Miðfjarðar er Gunnólfsvík líklegari en Eiðisvík, en engin samsvörun er örugg.
Óþekktur fjörður sunnan Langaness. Á þessum kafla strandarinnar eru Eiðisvík, Gunnólfsvík, Finnafjörður og Miðfjörður.
„Gumolfiald“ á kortinu · Náttúra
„Gumolf-“ er afbökun á „Gunnólfs-“ þar sem nn hefur runnið saman í m. Merkið stendur á fjallgarði við rætur Langaness eins og fjallið í raun.
Gunnólfsvíkurfjall (719 m) er hæsta fjall á Langanesströnd, kennt við bæinn Gunnólfsvík. Á fjallinu er nú ratsjárstöð.
„Haffiorderey“ á kortinu · Náttúra
Nafnið á kortinu, „Haffiorderey“, er nánast stafrétt Haffjarðarey.
Haffjarðarey er eyja fyrir mynni Haffjarðarár við Löngufjörur, á mörkum Snæfellsness og Mýra. Þar var kirkjustaður og byggð á miðöldum en kirkjan var aflögð á 16. öld og eyjan fór í eyði, m.a. vegna uppblásturs; mannabein hafa lengi blásið þar úr gamla kirkjugarðinum.
„Hasnarfiord“ á kortinu · Náttúra
Nafnið er ritað með löngu s-i frekar en f (Hasnarfiord) sem er líklega mislestur. Augljóst engu að síður.
Hafnarfjörður var þegar á miðöldum ein besta höfn landsins og helsta verslunarhöfn Englendinga og síðar Hamborgarkaupmanna á 15. og 16. öld; í dag stendur samnefndur bær við fjörðinn.
„Hafnanes“ á kortinu · Náttúra
Ritunina vantar aðeins r-ið, „Hafna(r)nes“. Staðsetningin rétt sunnan merkisins „Porlarks haffn“ styður greininguna.
Hafnarnes við Þorlákshöfn er tanginn sem hafnarvitinn stendur nú á.
„Q“ á kortinu · Skrímslamerki
Merkibókstafur á hafísjökum. Samkvæmt skýringum á bakhlið kortsins (1606) merkir Q „gríðarmiklar íshrannir sem berast með straumum úr frosna hafinu með miklum og ógurlegum gný; sumir jakarnir eru allt að fjörutíu álnir, og á þeim sitja hvítabirnir og sæta færis við fiskinn“.
Þetta er hafísinn sem berst að Norður- og Austurlandi með Austur-Grænlandsstraumnum, og með honum flækjast hvítabirnir til landsins enn í dag. Lýsingin er því í grunninn sönn.
„Hekla“ á kortinu · Náttúra
Nafnritunin er hér óbrengluð. Á kortinu er Hekla sýnd gjósandi og bakhlið kortsins telur upp gos Heklu á árunum 1104 til 1558.
Hekla er eitt virkasta og frægasta eldfjall Íslands (1491 m); síðast fyrir útgáfu kortsins gaus hún 1510, þó gos 1554 (Vatnafjöll/Rauðubjallar) hafi oft verið eignað Heklu og gæti skýrt ártal á borð við 1558 á bakhliðinni. Í evrópskri alþýðutrú var hún talin fordyri helvítis.
„Perpetuis damnata æstib. et niuib. horrendo boatu lapides euomit“ á kortinu · Athugasemd
Latnesk athugasemd við Heklu: „Dæmd til eilífra elda og snjóa spýr hún grjóti með ógurlegum drunum.“ Orðalagið endurómar helvítistrú miðalda um fjallið, sem gerði Heklu heimsfræga.
Lýsingin er í aðalatriðum sönn; Hekla gaus reglulega með gjóskufalli og grjótkasti og stendur snævi þakin milli gosa.
„Helga pelt“ á kortinu · Staður
Lesturinn er lítillega óviss en staður og saga taka af tvímæli; klausturtáknið eða kirkjutáknið á kortinu vísar til klaustursins á Helgafelli.
Helgafell í Helgafellssveit sunnan Stykkishólms er fornhelgur staður: Þórólfur Mostrarskegg taldi fjallið heilagt, Guðrún Ósvífursdóttir bjó þar og er þar grafin, og munkaklaustur stóð þar frá 1184 (flutt frá Flatey) til siðaskipta.
„Hellur“ á kortinu · Staður
Kortmyndin „Hellur“ er eldri eða afbökuð mynd nafnsins. Staðsetningin við hlið Stapa á kortinu tekur af tvímæli.
Hellnar, rétt vestan Arnarstapa, voru ein stærsta verstöð á Snæfellsnesi öldum saman. Nafnið er dregið af hellum og sjávarhellum við ströndina (frægastur er Baðstofa).
„Fontes feruidissimi“ á kortinu · Athugasemd
Latínan þýðir: „Sjóðandi heitar lindir.“ Áletrunin stendur við tvo hringi sem tákna hveri.
Fullyrðingin er fyllilega sönn: á þessum slóðum, í Ölfusi og við Hengilinn (Hveragerði, Reykjadalur, Nesjavellir), eru einhver mestu jarðhitasvæði landsins. Nákvæm staðsetning er þó óviss vegna brenglunar kortsins.
„Nordfiord“ á kortinu · Náttúra
Hesteyrarfjörður er í fornsögum nefndur Norðurfjörður og svo er einnig á þessu korti. Hinn eini „sanni“ Norðurfjörður á Ströndum er einnig merktur á kortinu.
Hesteyrarfjörður gengur inn úr Jökulfjörðum vestanverðum; við hann stóð byggðin á Hesteyri sem fór í eyði um 1952.
„Hestfiord“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt á kortinu að frátalinni dönsku endingunni „-fiord“.
Hestfjörður í Ísafjarðardjúpi, milli Seyðisfjarðar og Skötufjarðar, kenndur við fjallið Hest við sunnanvert mynnið. Fjörðurinn er í eyði.
Athugasemd
Latínan þýðir: „Illa þefjandi jarðgjár.“ Áletrunin fullyrðir að á þessum slóðum séu gjár eða sprungur sem leggi af fnyk.
Lýsingin á best við hverasvæði með brennisteinsgufum, og í Borgarfirði og nágrenni eru vissulega jarðhitasvæði. Kortið er þó svo brenglað að ekki verður fullyrt við hvaða stað er átt.
Staður
Kirkjustaður merktur með kirkjutákni á milli Skaftár og Jökulsár. Óþekktur staður austan Ingólfshöfða en í nágrenni Jökulsár og inni í landi með afstöðu til Hrollaugseyja og Skinneyjar. Spennandi úrlausnarefni hér. Hafa skal í huga að kortið er gert fyrir síðasta gos í Öræfajökli og því kunna staðhættir að hafa breyst verulega.
Athugasemd
„His notis distinguitur limes inter utramque dioecesim“, „Með þessum merkjum eru sýnd mörkin milli biskupsdæmanna beggja.“ Ritháttarmyndin „vtramq3“ er venjuleg latnesk skammstöfun fyrir utramque.
Áletrunin fylgir punktalínunni sem skilur Hóla- og Skálholtsstifti á kortinu.
„Hiallarifiord“ á kortinu · Náttúra
Óþekkt fjarðarheiti yst á norðanverðu Snæfellsnesi; enginn „Hjallarafjörður“ er þekktur úr heimildum, en eldra nafn Hellissands er Hjallasandur og út frá staðsetningu er líklegt að nafnið tengist því.
Á þessum hluta Snæfellsness stóðu verstöðvarnar Rif og Hellissandur, meðal mestu útróðrarstaða landsins fyrr á öldum.
„Hialta Dalur“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur nánast rétt, aðeins tvískipt, og merkið stendur eðlilega við hlið HOLA-merkisins á kortinu.
Hjaltadalur í Skagafirði er dalurinn sem biskupssetrið Hólar stendur í.
„Hersey“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Hersey“ er afbökun þar sem jö-hljóðið hefur flatst út í e. Staðsetningin í Faxaflóa undan Mýrum passar vel.
Hjörsey er stærsta eyjan undan Mýrum, byggð frá landnámsöld og fram á 20. öld, nefnd í Landnámu og Egils sögu.
„Hlodevig“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Hlodevig“ sýnir dönskuskotna einföldun stafa (ö verður o, vík verður vig).
Hlöðuvík er eyðivík á norðurströnd Hornstranda, milli Kögurs og Hælavíkur, nú vinsæll áfangastaður göngufólks. Búseta lagðist af um miðja 20. öld eins og annars staðar á Hornströndum.
„Hof“ á kortinu · Staður
Nafnið stendur rétt og kirkjumerki er við það.
Hof í Vopnafirði er fornt höfuðból og kirkjustaður í Hofsárdal, sögusvið Vopnfirðinga sögu, og var prestssetur fram á 21. öld.
„Sand Iokul“ á kortinu · Náttúra
„Sandjökull“, jökull inn af Eyjafirði samkvæmt kortinu. Gæti verið Hofsjökull séður að norðan, en innsveitir kortsins eru að miklu leyti hugarburður og Vatnajökul vantar t.d. alveg.
Gæti endurspeglað óljósa vitneskju um jökla við Sprengisand, svo sem Tungnafellsjökul eða Hofsjökul, en engin örugg samsvörun er við raunverulegt örnefni.
„Arnafelds Iokul“ á kortinu · Náttúra
Arnarfellsjökull er eldra heiti Hofsjökuls, kennt við Arnarfell hið mikla sunnan undir jöklinum. Merkingin sýnir að jökullinn var þekktur þótt hálendið sé annars mjög brenglað og Vatnajökul vanti til dæmis alveg.
Hofsjökull er þriðji stærsti jökull landsins, um 800 ferkílómetra hvelfd íshetta yfir stórri megineldstöð á miðhálendinu. Sunnan undir honum rís Arnarfell hið mikla sem eldra heitið er kennt við.
„Hofs os“ á kortinu · Staður
Nafnið stendur rétt á kortinu, aðeins skipt í tvö orð. Að staðurinn skuli merktur hér styður aldur hans sem verslunarstaðar.
Hofsós við austanverðan Skagafjörð er meðal elstu verslunarstaða landsins, frá 16. öld. Í dag er þar m.a. Vesturfarasetrið og þekkt sundlaug.
„Horn“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur óbrenglað á kortinu, enda stutt og auðritað.
Horn er nyrsti oddi Hornstranda, við Hornbjarg, og af því draga Hornstrandir og Hornvík nafn. Þar stóð samnefndur bær austan Hornvíkur.
„Horn“ á kortinu · Náttúra
Nafnið er óbrenglað. Á kortinu stendur „Horn“ á nesinu austan fjarðarins, sem passar við Vestrahorn og Stokksnes.
Horn er fornt stórbýli undir Vestrahorni austan Hornafjarðar, og af hornunum, Vestrahorni og Eystrahorni, dregur fjörðurinn nafn sitt.
„Horna fiord“ á kortinu · Náttúra
Ritunin „Horna fiord“ er nánast hrein dönsk mynd nafnsins. Fjörðurinn er meðal fárra kennileita Suðausturlands sem kortið sýnir sæmilega, þótt Vatnajökul vanti með öllu ofan við hann.
Hornafjörður er lónsfjörðurinn mikli í Austur-Skaftafellssýslu; við hann stendur nú bærinn Höfn.
„Hrumfiord“ á kortinu · Náttúra
Lesturinn „Hrum“ er líklega afbökun á „Hraun“. Á kortinu stendur nafnið rétt hjá Kolgrafafirði, sem styður greininguna.
Hraunsfjörður er innri hluti Kolgrafafjarðar innan Mjósunda, við Berserkjahraun á norðanverðu Snæfellsnesi.
„Brolangs eyer“ á kortinu · Náttúra
Að líkindum Hrollaugseyjar. Ritunin „Brolangs“ er mislestur á „Hrolaugs“ þar sem H hefur orðið B og stafir víxlast í miðju orði. Staðsetningin suðvestan Hornafjarðar passar vel við eyjarnar.
Hrollaugseyjar eru smáeyjaklasi undan Suðursveit, kenndur við landnámsmanninn Hrollaug Rögnvaldsson.
„Ruma repper“ á kortinu · Landshluti
Líklega afbökun á „Hruna hrepper“: H-ið fellur brott og „hreppur“ verður „repper“ í erlendri endurritun. Staðsetningin ofarlega í Sunnlendingafjórðungi styður þessa túlkun; staðsetningin hér miðast við Hruna.
Hrunamannahreppur er í uppsveitum Árnessýslu, kenndur við kirkjustaðinn Hruna.
„Huisley“ á kortinu · Náttúra
„Huisley“ er líklega mislestur eða misgröftur á „Hrisey“, þar sem r hefur orðið að u og l laumast inn. Staðsetning eyjarmerkisins í firðinum passar vel.
Hrísey, næststærsta eyja við strendur Íslands, á miðjum Eyjafirði, enn í byggð.
„Rolsker“ á kortinu · Náttúra
„Rolsker“ sleppir H-inu framan af og f-inu úr stofninum, hvort tveggja dæmigert þegar íslensk nöfn síuðust gegnum danska og hollenska skrift. Lega merkisins við Hrísey styður þessa greiningu.
Hrólfssker er sker í utanverðum Eyjafirði norðan Hríseyjar, þar stendur nú viti.
„Huttafiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Hutta-“ sýnir brottfall r-sins úr Hrúta- - hr-framburðurinn vafðist hugsanlega fyrir erlendum skrifurum.
Hrútafjörður er langur og mjór fjörður innst úr Húnaflóa, á mörkum Stranda og Húnaþings; við hann eru Borðeyri og Staðarskáli.
„O“ á kortinu · Skrímslamerki
Bókstafurinn O merkir samkvæmt skránni á bakhlið kortsins „Spermaceti“, sem Íslendingar kalli „Hualambur“. Flotholtin sem teiknuð eru við bókstafinn, og líkjast ísjökum, eru því amburklumpar; hafís er merktur Q og rekaviður P í skránni.
Hvalambur eða ambur (ambergris) úr búrhvölum er raunverulegt rekald og var meðal dýrmætustu fjörufundanna.
„O“ á kortinu · Skrímslamerki
Annar O-bókstafur við fljótandi klump. Samkvæmt bakhliðarskránni merkir O „Spermaceti“/„Hualambur“, þ.e. ambur (ambergris), ekki ís; hafís ber bókstafinn Q.
Ambur úr búrhvölum rak raunverulega á íslenskar fjörur og þótti mikil gersemi.
„Hualfiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Hual“ sýnir hv-hljóðið ritað „Hu“ að erlendum hætti.
Hvalfjörður er lengsti og dýpsti fjörðurinn við Faxaflóa, milli Akraness og Kjalarness, og nafnið tengist hvölum sem gengu inn fjörðinn (sbr. þjóðsöguna um Rauðhöfða). Í dag liggja Hvalfjarðargöng undir fjörðinn.
„Hualo tuo“ á kortinu · Staður
Óviss lestur; „Hualo-“ svarar til Hvallá- og endingin er brengluð.
Hvallátur (Hvallátrar) er forn verstöð og bær við Látrabjarg sem talinn er vestasta byggða ból Evrópu.
„Huallfiord“ á kortinu · Náttúra
Líklega Hvalvatnsfjörður. Nafnið er stytt í „Hual-fiord“. „Huallatursfiord“ skammt frá virðist tvítekning á sama nafni, en sá vestari heiti Þorgeirsfjörður. Merkið stendur rétt vestan Flateyjar, eins og fjörðurinn í raun.
Hvalvatnsfjörður er í Fjörðum, milli Eyjafjarðar og Skjálfanda. Byggð í Fjörðum lagðist af um miðja 20. öld og svæðið er nú vinsælt göngu- og jeppaland.
„Huams fiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Huams“ sýnir hv-hljóðið ritað „Hu“ að erlendum hætti og einfaldaðan samhljóðaklasa.
Hvammsfjörður er innsti hluti Breiðafjarðar, með Búðardal við botninn, kenndur við höfuðbólið Hvamm í Dölum, ættaróðal Sturlunga.
„Huams suert“ á kortinu · Staður
Hvammssveit. „suert“ hlýtur að eiga að vera „sueit“ (sveit) og ritmyndin „Huams“ er einfölduð mynd af Hvamms-. Kirkjutáknið á við Hvammskirkju.
Hvammssveit í Dölum er sveitin við norðanverðan Hvammsfjörð, kennd við höfuðbólið Hvamm - landnámsjörð Auðar djúpúðgu og ættaróðal Hvamm-Sturlunga; þar fæddist Snorri Sturluson árið 1179.
„E“ á kortinu · Skrímslamerki
Samkvæmt skránni á baksíðunni merkir E „Ziphius“, ógurlegt sæskrímsli sem gleypir svartan sel í einum bita; Ortelius giskar sjálfur á að átt sé við sverðfisk (Xiphias). Myndin, hvalur með nánast mannlegt skeggjað andlit, er ættuð frá Olaus Magnusi.
Raunveruleg fyrirmynd gæti helst verið háhyrningur, sem étur seli; nafnið Ziphius lifir í dag sem fræðiheiti svínhvals.
„Helevig“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Hele-“ endurspeglar að æ-hljóðið vafðist fyrir erlendum leturgrafara.
Hælavík er eyðivík milli Hlöðuvíkur og Hornvíkur, undir Hælavíkurbjargi sem er eitt mesta fuglabjarg landsins. Hér fæddist Hornstrandahöfundurinn Jakobína Sigurðardóttir.
„Hael“ á kortinu · Náttúra
Óviss áletrun. Gæti verið sjálfstætt örnefni „Hæll“ (klettur eða drangur). Merkið stendur austan við Horn, en ekkert nútímaörnefni staðfestir lesturinn.
Merkið stendur austan Horns, þar sem ströndin einkennist af björgum og skriðum milli Hornvíkur og Látravíkur. Svæðið fór í eyði um miðja 20. öld.
„Heidisfiord“ á kortinu · Náttúra
„Heidis-“ sýnir hvernig ð-ið og n-ið í Héðins- brengluðust í gröft. Röð fjarðanna á kortinu er rétt.
Héðinsfjörður er stuttur og hömrum girtur fjörður milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar, í eyði frá 1951, en síðan 2010 liggja Héðinsfjarðargöng um hann.
„HOLA“ á kortinu · Staður
Latneska áletrunin „altera sedes episcopalis, cum schola“ þýðir „hitt biskupssetrið, með skóla“ og er hárrétt.
Hólar í Hjaltadal voru biskupssetur Norðlendinga 1106-1801. Guðbrandur Þorláksson, höfundur kortsins sem Ortelius studdist við, var sjálfur biskup á Hólum og prentaði þar Guðbrandsbiblíu 1584, sem einnig er getið á bakhlið kortsins. Í dag háskólasetur og kirkjustaður með Hóladómkirkju.
„Hofu“ á kortinu · Staður
Lesturinn er ógreinilegur en „Hofn“ með n er sennilegasta myndin (n hefur orðið u í kortagerðinni). Merkið stendur neðan við Hælavík og vestan við Horn eins og vera ber.
Líklega bærinn Höfn í Hornvík, helsta bæjarstæðið í víkinni og nú vinsælasta tjaldsvæði Hornstranda.
„Hofdi“ á kortinu · Náttúra
Staðsetningin á kortinu er býsna skýr vestan Hornafjarðar en út frá Mýrum. Þrátt fyrir að „Höfði“ sé algengt örnefni, er þó enginn slíkur á þessum slóðum. Setjum staðsetninguna við Hornafjarðarósinn vestanmegin, en ekkert verður fullyrt án frekari heimilda.
Mýrar vestan Hornafjarðar eru láglend sveit milli jökulvatna undir Fláajökli.
„Holgur dalur“ á kortinu · Náttúra
„Holgur“ sýnir hvernig ö-hljóðið og rg-sambandið brengluðust hjá erlendum kortagerðarmönnum.
Hörgárdalur er dalurinn vestan Eyjafjarðar sem Hörgá rennur um. Í dalnum standa Möðruvellir, sem merktir eru sem klaustur rétt hjá.
„BLOE“ á kortinu · Landshluti
Stórt stafabil og staðsetning úti á sjó sýna að þetta er heiti flóans; „BLOE“ er að líkindum „FLOE“ (flói) þar sem grafið F hefur verið lesið eða skorið sem B.
Húnaflói er einn stærsti flói landsins, milli Stranda og Skaga.
„Huseuig“ á kortinu · Staður
„Huseuig“ sýnir danska síun nafnsins: vík verður vig og ú-ið flest út.
Húsavík við Skjálfanda, þar sem Garðar Svavarsson hafði vetursetu fyrstur norrænna manna samkvæmt Landnámu. Í dag um 2.300 manna bær og miðstöð hvalaskoðunar.
Kortaskraut
Tileinkun kortsins í heild: „Hinum víðfrægasta og voldugasta Friðriki II, konungi Danmerkur, Noregs, Vinda og Gauta o.s.frv., sínum mildasta fursta, teiknaði Andreas Velleius kortið og tileinkaði.“
Andreas Velleius er Anders Sørensen Vedel, danskur konunglegur sagnaritari, sem kom kortinu til Orteliusar; vegna þessarar tileinkunar var kortið lengi eignað honum. Fyrirmyndin er hins vegar glatað kort Guðbrands Þorlákssonar Hólabiskups, og reiturinn er því lykilgagn í höfundarsögu Íslandskortsins.
„Ingolisfiord“ á kortinu · Náttúra
„Ingolis-“ er smávægileg afbökun á Ingólfs- (f orðið að i í greftrinum).
Ingólfsfjörður á Ströndum, kenndur við landnámsmanninn Ingólf, sunnan Ófeigsfjarðar. Þar var síldarverksmiðja á Eyri á 20. öld og standa rústir hennar enn.
„Ingols hofdi“ á kortinu · Náttúra
Ritunin „Ingols hofdi“ er nánast rétt, aðeins án f og ð.
Ingólfshöfði er 76 m hár höfði á söndunum framan við Öræfi, kenndur við Ingólf Arnarson sem samkvæmt Landnámu hafði þar fyrstu vetursetu sína á Íslandi. Höfðinn er nú þekkt fuglabjarg og ferðamannaslóð.
„Iokulfiord“ á kortinu · Náttúra
Kortið notar eintölumyndina „Iokulfiord“ um allan fjarðaklasann.
Jökulfirðir eru fjarðaklasinn sem gengur austur úr mynni Ísafjarðardjúps, inn undir Drangajökul sem þeir draga nafn af: Hesteyrarfjörður, Veiðileysufjörður, Lónafjörður, Hrafnsfjörður og Leirufjörður. Öll byggð þar lagðist af um miðja 20. öld.
„Iokuls a“ á kortinu · Náttúra
Líklega Jökulsá á Breiðamerkursandi. „Iokuls a“ er einfaldlega „Jökulsá“, algengasta jökulárheiti landsins, svo aðrar ár koma til greina á svo brengluðu korti. Athygli vekur að Vatnajökull, sem áin fellur frá, er hvergi sýndur á kortinu.
Jökulsá á Breiðamerkursandi fellur nú úr Jökulsárlóni til sjávar, en landslagið hér hefur breyst mikið með framgangi og hopi jökla í gegnum tíðina.
„Iokus a“ á kortinu · Náttúra
„Iokus a“ er „Jökulsá“, ritað eftir framburði án l-sins. Miðað við legu merkisins við Fljótsdalshérað er líklegast átt við Jökulsá á Dal (Jöklu).
Jökulsá á Dal er vatnsmesta á Austurlands og var virkjuð við Kárahnjúka.
„Iokul a“ á kortinu · Náttúra
Staðsetningin við árós neðan Sólheimajökulsmerkisins styður lesturinn, en „Jökulsá“ er svo algengt árheiti að aðrar ár koma til greina.
Jökulsá á Sólheimasandi fellur frá Sólheimajökli til sjávar og var einnig kölluð Fúlilækur vegna brennisteinsfýlunnar.
„Keflavig“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „vig“ fyrir vík er í samræmi við orðskýringu á baksíðu kortsins, þar sem „Wic“ er sagt merkja vík eða vog.
Keflavík var verslunarstaður frá 16. öld og varð síðar einn helsti útgerðarbær landsins; í dag er hún hluti Reykjanesbæjar og alþjóðaflugvöllurinn kenndur við hana.
„Kerlingfiord“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur nær stafrétt á kortinu. Fjarðaröð kortsins á þessum kafla fylgir raunveruleikanum nákvæmlega.
Kerlingarfjörður er einn litlu fjarðanna sem skerast inn úr norðanverðum Breiðafirði austan Vatnsfjarðar, milli Kjálkafjarðar og Skálmarfjarðar.
„Kirke bar closter“ á kortinu · Staður
„Closter“ er danska myndin af klaustri og klaustrið er nefnt „Kirkebar“ meðal klaustra Skálholtsstiftis á bakhlið kortsins; stóra kirkjuþyrpingin á kortinu undirstrikar stöðu staðarins.
Kirkjubæjarklaustur á Síðu, nú oftast kallað Klaustur, var nunnuklaustur frá 1186 til siðaskipta. Í dag er Klaustur helsti þjónustukjarni Vestur-Skaftafellssýslu.
„Kurbar“ á kortinu · Staður
Lesningin „Kurbar“ er svo afbökuð að greiningin telst óviss; kirkjumerkið styður þó ráðninguna „Kirkiubar“.
Kirkjubær í Hróarstungu er gamalt prestssetur norðan Lagarfljóts.
„Kialkafiordung“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Kialka-“ ritar j-hljóðið með i að erlendum hætti. Staðan í fjarðaröð kortsins, milli Vatnsfjarðar og Kerlingarfjarðar, er rétt. Í tveimur samliggjandi fjarðarheitum stendur hér „fiordung“ í stað „fiord“, e.t.v. undir áhrifum „fjórðunga“ sem einnig eru merktir á kortið.
Kjálkafjörður er lítill fjörður austan Vatnsfjarðar og Mjóafjarðar við norðanverðan Breiðafjörð, nú brúaður með þverun.
Staður
Eftir legu gæti verið um bæ í uppsveitum Borgarfjarðar eða Dölum að ræða; bæjarnafnið Klúka er til á Vestfjörðum og norðanlands en ekki á þessum slóðum.
Bæjarnafnið Klúka er þekkt á nokkrum stöðum á Vestfjörðum og í Strandasýslu; hvaða bær er hér sýndur verður ekki ráðið.
„Kolbeinsdalur“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt á kortinu, aðeins skipt milli lína. Kirkjutáknið neðan við merkið vísar hugsanlega á kirkjuna á Hofstöðum, Hofi eða í Viðvík.
Kolbeinsdalur er dalur austan Skagafjarðar, næsti dalur norðan Hjaltadals þar sem biskupssetrið Hólar stendur. Um dalinn lá forn leið, Heljardalsheiði, til Svarfaðardals.
„Kolgurfiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Kolgur“ er samandregin afbökun á Kolgrafa-.
Kolgrafafjörður er fjörður á norðanverðu Snæfellsnesi, milli Grundarfjarðar og Hraunsfjarðar, kenndur við bæinn Kolgrafir. Fjörðurinn varð landsfrægur 2012-2013 þegar síldartorfur drápust þar í massavís.
„Kollafiord“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt á kortinu.
Kollafjörður á Ströndum, sunnan Steingrímsfjarðar, kenndur við landnámsmanninn Kolla. Annar Kollafjörður í Gufudalssveit við Breiðafjörð er einnig merktur á kortinu.
„Kollafiord“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt á kortinu. Samnefndur fjörður á Ströndum er merktur annars staðar á kortinu.
Kollafjörður í Gufudalssveit, einn smáfjarðanna við norðanverðan Breiðafjörð, austan Klettsháls.
„Kollafiord“ á kortinu · Náttúra
Enginn Kollafjörður er á þessum slóðum, svo merkið á líklega við Kollavík við vestanverðan Þistilfjörð, sunnan Sveinungsvíkur. Endingin -fjörður hefur líklega komið í stað -víkur hjá kortagrafara. Röð nafnanna á kortinu fylgir raunverulegri röð á ströndinni.
Kollavík er vík og samnefnd bæjartorfa við vestanverðan Þistilfjörð og er þar enn búskapur. Undan bæjunum liggur Kollavíkurvatn, aðskilið frá sjó af malarrifi sem kallast Mölin. Í óveðrum veturinn 2019-2020 rauf sjórinn rifið svo vatnið varð um hríð að söltu lóni.
„Kolevig“ á kortinu · Náttúra
Að líkindum Kollsvík. Ritmyndin „Kolevig“ hefur misst l og s úr Kolls-. Lega merkisins utan við Patreksfjörð styður auðkenninguna.
Kollsvík er vík á útnesinu milli Patreksfjarðar og Látrabjargs, kennd við landnámsmanninn Koll og fyrrum fjölmenn verstöð.
„Krosfiord“ á kortinu · Náttúra
Leturgrafarinn virðist hafa gert Króks- að Kros- (langt s auðveldar ruglinginn). Fjarðaröðin, milli Þorskafjarðar og Gilsfjarðar, styður auðkenninguna eindregið.
Króksfjörður er einn innfjarða Breiðafjarðar, í Reykhólasveit, með Króksfjarðarnesi að vestanverðu þar sem lengi var verslunarstaður. Við nesið er kennd Króksfjarðarbók, helsta miðaldahandrit Sturlungu, rituð á 14. öld. Úr Geiradal upp af firðinum liggur þjóðleiðin yfir Þröskulda til Hólmavíkur.
„Fons lanas nigras in albas commutans“ á kortinu · Athugasemd
Latínan þýðir: „Lind sem breytir svartri ull í hvíta.“ Þetta er önnur birting sömu sagnar og við Reykjanestá. Gæti hér átt við hverina í Krýsuvík (Seltún).
Sögnin byggist á því að ull var þvegin og bleikt í hveravatni; að svört ull yrði hvít er þjóðsöguleg ýkja.
„Klin vig“ á kortinu · Staður
Leturmyndin „Klin vig“ er kannski gróf afbökun eða mislestur á „Krisu vig“. Staðsetningin austan Grindavíkur og kirkjutáknið benda að minnsta kosti eindregið á Krýsuvík, en greiningin er ekki fullviss vegna þess hve brenglað nafnið er.
Krýsuvík er fornt höfuðból með kirkju sunnan á Reykjanesskaga, þekkt fyrir jarðhitasvæðið við Seltún.
„Kumbrum vig“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Kumbrum vig“ er afbökun á Kumbaravogi, með „vig“ fyrir vík/vog (sbr. orðskýringar á baksíðu kortsins).
Kumbaravogur er vogur og forn verslunarstaður við Bjarnarhöfn á norðanverðu Snæfellsnesi, notaður af þýskum og síðar dönskum kaupmönnum.
„Scala milliarium Islandicorum“ á kortinu · Kortaskraut
„Scala milliarium Islandicorum“, þ.e. kvarði íslenskra mílna.
Kvarðastikan sýnir vegalengdir í „íslenskum mílum“; ekki er alveg ljóst hvaða mælieiningu er átt við.
„In hoc lacu est anguis insolitae magnitudinis...“ á kortinu · Athugasemd
Latneska athugasemdin „In hoc lacu est anguis insolitae magnitudinis, noxius incolis, apparet cum memorabiles ingruunt mutationes“ þýðir „Í þessu vatni er ormur af fáheyrðri stærð, skaðlegur íbúunum; hann birtist þegar stórtíðindi eru í vændum.“ Áletrunin sýnir að sögnin um Lagarfljótsorminn var þegar landsfræg á 16. öld.
Lagarfljótsormurinn, þjóðsagnaskepnan í Lagarfljóti, er fyrst nefndur í annálum árið 1345 og átti að boða váleg tíðindi. Sagan er lífseig enn í dag.
„Ladma repper“ á kortinu · Landshluti
„Ladma repper“ má lesa sem „La[n]dma[nna h]repper“. Hreppanöfn af þessu tagi koma víðar fyrir á kortinu og sýna að heimildarmaðurinn þekkti stjórnsýsluskipan landsins vel.
Líklega Landmannahreppur, þ.e. Landsveit í Rangárvallasýslu. Nafnið lifir enn í Landmannalaugum og Landmannaleið.
Náttúra
Ekkert nútímaörnefni „Langabak“ er þekkt við Jökulfirði eða á Hornströndum. Gæti átt við hrygginn milli Aðalvíkur og Hesteyrarfjarðar en það verður ekki staðfest; telst óráðið. Nafnið gæti verið lýsandi fjallsheiti: langt „bak“, þ.e. ílangur fjallshryggur.
Merkið stendur yfir hálendinu milli Aðalvíkur og Jökulfjarða. Um þessi fjöll liggja gamlar gönguleiðir milli víka sem enn eru gengnar.
„Langanes prom“ á kortinu · Náttúra
Viðbótin „prom.“ er stytting á latneska orðinu promontorium, höfði eða útnes.
Langanes er nesið langa milli Þistilfjarðar og Bakkaflóa sem endar í Fonti.
„Langedal“ á kortinu · Náttúra
Danska ritmyndin „-dal“ er dæmigerð fyrir síun kortsins gegnum danska hönd og gerir greininguna óvissa; „Langedal“ gæti verið afbökun á Laugardal en einnig gæti verið átt við einhvern Langadal. Þeir eru nokkrir í uppsveitum Árnessýslu, en virðast allir minniháttar örnefni og passa ekki við kirkjustaði. Staðsetningin á kortinu, milli Bláskógaheiðar og Hrunamannahrepps, bendir helst til Laugardals, sveitarinnar við Laugarvatn.
Óvíst örnefni í uppsveitum Árnessýslu. Laugardalur er sveitin við Laugarvatn.
„Lundey“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt skrifað á kortinu.
Lundey er óbyggð klettaeyja á Skjálfanda norðvestur af Húsavík, með mikilli lundabyggð eins og nafnið segir. Vinsæll viðkomustaður hvala- og fuglaskoðunarbáta í dag.
„Lundur“ á kortinu · Staður
Nafnið er hér óbrenglað enda einfalt í stungu. Staðsetningin í Borgarfjarðarhéraði á kortinu passar vel.
Lundur er kirkjustaður og prestssetur í Lundarreykjadal í Borgarfirði, og dalurinn dregur nafn sitt af bænum.
„Lomaguepheer“ á kortinu · Náttúra
Nafnið er nokkuð brenglað, en kennileitið ótvírætt.
Lómagnúpur er hið mikla, um 767 m háa standberg vestan Núpsvatna, eitt þekktasta kennileiti Suðausturlands og frægt úr Njálu, þar sem Flosa dreymir bergrisann Járngrím ganga úr núpnum.
„Larga fiord“ á kortinu · Náttúra
Óviss fjarðaráletrun; lesturinn gæti verið „Langafiord“. Enginn Langifjörður er í Jökulfjörðum í dag, en út frá staðsetningu er nær örugglega átt við Lónafjörð.
Lónafjörður er einn innsti Jökulfjarða og óbyggður með öllu; fyrir botni hans eru sjávarlón sem nafnið vísar til.
„Londranga“ á kortinu · Náttúra
Á kortinu er nafnið í eintölumynd „Londranga“ og ó ritað o. Að drangarnir rati inn á svo gróft kort sýnir hve mikilvægt mið þeir voru sjófarendum.
Lóndrangar eru tveir þverhníptir gosdrangar við sjó sunnan undir Jökli, 75 og 61 metra háir, meðal þekktustu kennileita Snæfellsness séð af sjó.
„Melastadur“ á kortinu · Staður
Kortmyndin „Melastadur“ þýðir einfaldlega kirkjustaðurinn Melar, og kirkjutáknið á kortinu staðfestir það.
Melar í Melasveit, milli Hafnarfjalls og Leirár, eru fornt kirkju- og höfuðból; þar bjó m.a. Snorri Markússon lögmaður og við bæinn er Melabók Landnámu kennd.
„Medalland“ á kortinu · Landshluti
Ritunin er nánast rétt.
Meðalland er flatlend strandsveit í Vestur-Skaftafellssýslu, milli Kúðafljóts og Eldvatns sunnan Landbrots; sandfjörur hennar voru alræmdar fyrir skipsströnd. Skaftáreldahraun rann síðar, 1783, yfir hluta sveitarinnar.
„Nidfiord“ á kortinu · Náttúra
Fyrsti stafurinn er grafinn eins og N en landfræðilega fer ekki á milli mála að átt er við Miðfjörð.
Miðfjörður gengur suður úr Húnaflóa milli Hrútafjarðar og Vatnsness; við hann stendur Hvammstangi og inn af honum er Miðfjarðardalasveitin, sögusvið Grettis sögu (Bjarg).
„Midfiord“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt umritað, en röð Finnafjarðar og Miðfjarðar hefur víxlast. Ekki að rugla saman við Miðfjörð í Húnaþingi, sem er á öðrum stað á kortinu.
Miðfjörður er lítill fjörður milli Finnafjarðar og Bakkafjarðar við Bakkaflóa, á Langanesströnd.
„Mospeltz sneit“ á kortinu · Landshluti
Ritmyndin „Mospeltz sneit“ er tvöfalt brengluð: f orðið p og „sveit“ misritað „sneit“, sama villa og í Mýrasveitarmiðanum. Rauða kirkjutáknið vísar líklega til Mosfellskirkju.
Mosfellssveit er byggðin um Mosfellsdal og nágrenni, kennd við kirkjustaðinn Mosfell; í dag heitir sveitarfélagið Mosfellsbær.
„Munadernes“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Munader-“ er dönskuskotin mynd af Munaðar-.
Munaðarnes er bær og nes í Árneshreppi á Ströndum, milli Ingólfsfjarðar og Norðurfjarðar. Jörðin var þekkt hlunnindajörð með reka og selveiði.
„Munke tuere closter“ á kortinu · Staður
Orðmyndin „Munke tuere closter“ er alveg dönsk: Munke fyrir Munka-, tuere fyrir Þverá (þornið horfið) og closter fyrir klaustur. Klaustrið er nefnt „Munketuere“ meðal klaustra Hólastiftis á bakhlið kortsins.
Munkaþverá í Eyjafirði, þar sem Benediktsklaustur var stofnað 1155 og stóð til siðaskipta. Bærinn stendur enn sunnan Akureyrar.
„Malin ey“ á kortinu · Náttúra
Lesturinn „Malin ey“ er að líkindum „Malm ey“ þar sem m hefur mislesist sem in. Bakhliðartexti kortsins útskýrir einmitt að „Ey“ merki eyja.
Málmey er eyja í utanverðum Skagafirði, undan Höfðaströnd. Eyjan var byggð fram á 20. öld og um hana er sú þjóðtrú að hjón mættu ekki búa þar lengur en 20 ár.
„Mokrufeld“ á kortinu · Staður
„Mokru-“ er afbökun á „Möðru-“ þar sem ð hefur verið mislesið sem k, og „-feld“ er danska myndin af -fell. Kirkjumerkið á kortinu bendir til bænhúss eða hálfkirkju sem þar var.
Möðrufell er gamalt höfuðból í Eyjafjarðarsveit.
„Modur valler closter“ á kortinu · Staður
Orðmyndin sýnir danska síun: „valler“ fyrir vellir og „closter“ fyrir klaustur. Klaustrið er talið upp meðal klaustra Hólastiftis á bakhlið kortsins („Modur“).
Möðruvellir í Hörgárdal, þar sem Ágústínusarklaustur var stofnað 1296; síðar amtmannssetur og skólastaður (Möðruvallaskóli).
„Muli“ á kortinu · Staður
Lega merkisins milli Grenjaðarstaðar og Bárðardals passar við Múla í Aðaldal. Múli er þó algengt bæjarnafn og staðsetningin aðeins áætluð eftir héraði.
Múli í Aðaldal er gamalt höfuðból, kirkjustaður og síðar læknissetur.
„Myrat“ á kortinu · Náttúra
Ritunin „Myrat“ bendir til að lokastafurinn r hafi mislesist sem t einhvers staðar í afritunarkeðjunni frá frumkorti Guðbrands til stungunnar í Antwerpen. Staðsetningin rétt vestan Hornafjarðar passar vel.
Líklega Mýrar, láglendissveitin milli Fláajökuls og Hornafjarðar í Austur-Skaftafellssýslu.
„Meyra sneit“ á kortinu · Landshluti
Ritmyndin „Meyra sneit“ sýnir tvær algengar villur: ý verður „ey“ og „sveit“ er misritað „sneit“ (u lesið n).
Mýrar eru flatlent og votlent hérað norðan Borgarfjarðar, kennt við mýrlendið; heitið Mýrasýsla lifði í stjórnsýslunni fram á okkar daga. Sögufrægasti bærinn er Borg á Mýrum, bær Egils Skallagrímssonar.
„Mydals Iokul“ á kortinu · Náttúra
Ritunin „Mydals Iokul“ er nokkuð hrein, aðeins án r-sins og ý ritað y. Merkilegt er að þessi jökull er sýndur á kortinu en hinn miklu stærri Vatnajökull vantar alveg.
Mýrdalsjökull er fjórði stærsti jökull landsins og hylur eldstöðina Kötlu, en Kötlugos og jökulhlaup þeirra mótuðu allt þetta svæði.
„Mynotn“ á kortinu · Náttúra
Mývatn. „notn“ fyrir „vatn“ sýnir dæmigert u/n-víxl í gröftinni.
Mývatn er fjórða stærsta stöðuvatn landsins, rómað fyrir fuglalíf, og við það standa brennisteinsnámurnar sem kortið getur um skammt frá.
„NORDLENDINGAFIORDVNG“ á kortinu · Landshluti
V-ið í FIORDVNG er latnesk ritvenja fyrir u. Á bakhlið kortsins er landinu einmitt lýst skiptu í fjóra fjórðunga eftir höfuðáttum.
Norðlendingafjórðungur var einn hinna fjögurra fjórðunga sem landinu var skipt í á þjóðveldisöld (um 965) og héldust sem stjórnsýsluheiti fram eftir öldum; hann náði frá Hrútafirði austur á Langanes.
„Septemtrio“ á kortinu · Annað
Latneska orðið fyrir norður, hér sem áttavísun efst á kortinu. Orðið er dregið af „septem triones“, uxunum sjö, þ.e. stjörnunum sjö í Stórabirni sem vísa til norðurpólsins. Þetta er ekki örnefni heldur hluti af umgjörð kortsins.
„Nordfiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Nord-“ er dönsk mynd af Norður-.
Norðurfjörður í Árneshreppi er nyrsta byggð á Ströndum í dag, með höfn, verslun og sundlaugina Krossneslaug skammt frá. Fjörðurinn gengur inn úr Trékyllisvík sunnan Munaðarness.
„A“ á kortinu · Skrímslamerki
Merkibókstafur við sæskrímsli. Samkvæmt skýringum á bakhlið kortsins (1606) er A fiskurinn „Nahual“: hver sem etur af honum deyr samstundis, og tönnin sem stendur sjö álnir fram úr hausnum hafi verið seld sem einhyrningshorn og talin móteitur.
Þetta er náhvalurinn; tennur hans bárust raunverulega með hafís og reka og gengu kaupum og sölum í Evrópu sem einhyrningshorn. Sagan um banvænt hold er þjóðtrú, tengd nafninu (ná- eins og í nár).
„Fodinae sulphureae praestantissimae“ á kortinu · Athugasemd
Upphaf latnesku áletrunarinnar „Fodinae sulphureae praestantissimae“: „Afbragðsgóðar brennisteinsnámur.“ Brennisteinn er líka talinn meðal útflutningsvara á bakhlið kortsins.
Á við brennisteinssvæðin í Þingeyjarsýslu - Námafjall, Fremrináma og Þeistareyki - sem voru meðal helstu brennisteinsuppsprettna Evrópu á 16. öld og urðu einokunarvara Danakonungs. Fullyrðingin er því sönn og eitt af því sem kortið fer rétt með um innsveitirnar.
„Oddi“ á kortinu · Staður
Nafnið er óbrenglað á kortinu og merkt með kirkjutákni.
Oddi á Rangárvöllum var eitt mesta höfuðból og lærdómssetur þjóðveldisaldar; þar bjó Sæmundur fróði og þar ólst Snorri Sturluson upp hjá Jóni Loftssyni. Enn er kirkjustaður í Odda.
„Pap ey“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt á kortinu, aðeins tvískipt („Pap ey“).
Papey, eyja undan Djúpavogi, kennd við papa, írska einsetumenn sem sagnir herma að hafi verið hér fyrir norrænt landnám. Eyjan var í byggð fram til 1966 og þar stendur minnsta timburkirkja landsins.
„Patrix fiord“ á kortinu · Náttúra
Latínuskotna ritmyndin „Patrix“ endurspeglar dýrlingsuppruna nafnsins.
Patreksfjörður, syðstur hinna stóru Vestfjarða, með samnefndum kaupstað. Fjörðurinn er samkvæmt Landnámu kenndur við heilagan Patrek biskup, fóstra landnámsmannsins Örlygs Hrappssonar.
Athugasemd
Latnesk athugasemd: „eilífar fannir“, þ.e. snjór sem aldrei tekur upp, rituð yfir hálendi Vestfjarða.
Fullyrðingin er í aðalatriðum rétt: Drangajökull er eini eiginlegi jökull Vestfjarða og heiðar eins og Gláma halda fönn langt fram eftir sumri - á eldri kortum var Gláma raunar sjálf talin jökull.
Kortaskraut
Útgáfu- og einkaleyfisáritun kortsins: „Með tíu ára einkaleyfi keisarans og Niðurlanda; Abraham Ortelius gaf út 1585.“ Ártalið 1585 sýnir hvenær koparplatan var grafin.
Slík „privilegia“ voru prentréttindi sem vernduðu útgefandann gegn eftirprentun. Þótt platan sé frá 1585 birtist kortið fyrst í viðauka Theatrum orbis terrarum 1590.
Náttúra
Óráðið nafn; engin trúverðug nútímasamsvörun finnst við „Randakam-“. Merkið stendur við „fjörð“ nyrst á Hornströndum eða úti fyrir þeim, en enginn fjörður er á þessum slóðum í raun, aðeins víkur. Rani og Ranaklappir ganga út frá Horni, en alls óvíst að það tengist.
Merkið stendur við ströndina austan Horns; sunnar ganga Látravík og Barðsvík inn. Svæðið er allt löngu komið í eyði.
„Rassn haffn“ á kortinu · Staður
Líklega Raufarhöfn. Áletrunin „Rassn haffn“ er afar afbökuð: „Raufar-“ hefur orðið að „Rassn-“ með löngu s-i, og „haffn“ er danska myndin af höfn.
Raufarhöfn er gömul verslunarhöfn á austanverðri Melrakkasléttu. Á síldarárunum um miðja 20. öld var hún um skeið meðal stærstu löndunarhafna landsins; nú er þar fámennt þorp og Heimskautsgerðið rís á hæðinni ofan þess.
„Fons cereuisialis, qui aliquando ob domini sui auaritiam sedem mutauit“ á kortinu · Athugasemd
Latínan þýðir: „Ölkelda (bókstaflega bjórlind), sem eitt sinn flutti sig um set vegna ágirni eiganda síns.“ Líklega er hér átt við Rauðamelsölkeldu í Hnappadal.
Ölkeldur, þ.e. náttúrulegar kolsýrulindir, eru raunverulegar og einkennandi fyrir Snæfellsnes og Hnappadal; sagan um að lindin hafi fært sig vegna græðgi eigandans er þjóðsaga. Frægust er Rauðamelsölkelda í Hnappadal en einnig Ölkelda í Staðarsveit.
„Rauda gnupur“ á kortinu · Náttúra
„Rauda gnupur“ geymir eldri orðmyndina gnúpur fyrir núpur. Eitt af fáum örnefnum á norðausturhorninu sem stendur nánast óbrenglað á kortinu.
Rauðinúpur er rauðleitur höfði yst á Melrakkasléttu norðvestanverðri, með súlubyggð í dröngunum Karli og Sölvanöf.
„Raugasand“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Raugasand“ sýnir ð orðið að g og danska orðmynd.
Rauðisandur (Rauðasandur) er tíu kílómetra löng rauðgullin skeljasandsfjara sunnan Látrabjargs, kennd við litinn eða að fornu við landnámsmanninn Ármóð rauða. Á Sjöundá á Rauðasandi gerðust morðin 1802 sem Svartfugl Gunnars Gunnarssonar byggir á.
„P“ á kortinu · Skrímslamerki
Bókstafurinn P merkir samkvæmt skránni á bakhlið kortsins rekavið: trjáboli sem stormar rífa upp með rótum við Noreg og berast um höf uns þá rekur að þessari strönd.
Rekaviður er raunverulegur og var lífsnauðsynlegt smíða- og byggingarefni á skóglausu landi. Meginhluti íslensks rekaviðar kemur reyndar frá Síberíu, ekki Noregi, svo skýringin er ekki fjarri lagi en beinir upprunanum í ranga átt.
„Rekavig“ á kortinu · Náttúra
Gamla stafsetningin „vig“ fyrir vík er dæmigerð danskættuð ritmynd á kortinu. Lega merkisins rétt ofan við Straumnes og Aðalvík bendir á vestari Rekavík bak Látrum sem er önnur af tveimur Rekavíkum á Hornströndum.
Rekavík bak Látrum er eyðivík norðan við Látra í Aðalvík, kennd við rekavið eins og nafnið segir. Tvær Rekavíkur eru á Hornströndum; hin er Rekavík bak Höfn við Hornvík.
„Reykia Dallur“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Dallur“ með tvöföldu l-i er einföld stunguvilla. Staðsetningin nálægt Stafholti á kortinu passar vel. Þó er möguleiki að hér sé átt við Lundarreykjadal, enda áletrunin í beinu framhaldi Lundar.
Reykholtsdalur í Borgarfirði er meðal mestu jarðhitasveita landsins; þar er Deildartunguhver, vatnsmesti hver Evrópu, og í Reykholti sat Snorri Sturluson.
„Rykia heydur“ á kortinu · Náttúra
„Rykia heydur“ geymir eldri orðmyndina heiður fyrir heiði og sýnir jafnframt hvernig ey-hljóðin flöttust út í gröft. Merkið stendur rétt innan við Húsavík á kortinu.
Reykjaheiði er heiðin upp af Húsavík í átt að Þeistareykjum og Mývatnssveit; um hana lá forn þjóðleið.
„Rykianes“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Rykianes“ fellir e-ið úr Reykja- brott. Á kortinu á nafnið við nesið sjálft, en síðar færðist heitið yfir á allan skagann.
Reykjanes er yst á samnefndum skaga, kennt við hverareykina sem enn stíga þar upp (Gunnuhver); þar stendur nú elsti viti landsins.
„Tangi“ á kortinu · Náttúra
„Tangi“ er almennt orð um mjóa landtungu; gæti verið almennt lýsandi merking fremur en eiginlegt örnefni.
Óljóst er hvaða tanga á utanverðu Reykjanesi er átt við; ekkert sérnefni lifir í dag sem samsvarar miðanum beint.
„Rykiafiord“ á kortinu · Náttúra
„Rykia-“ er dæmigerð erlend einföldun á Reykja-. Annar Reykjarfjörður sunnar á Ströndum (við Djúpavík) er merktur sér á kortinu.
Reykjarfjörður nyrðri á Ströndum, sunnan Þaralátursfjarðar. Þar er jarðhiti og steypt sundlaug frá fjórða áratugnum; föst búseta lagðist af um miðja 20. öld en enn er þar sumardvöl.
„Reykiafiord“ á kortinu · Náttúra
„Reykia-“ er nærri réttri mynd. Þetta er annar tveggja Reykjarfjarða á Ströndum sem kortið merkir.
Reykjarfjörður á sunnanverðum Ströndum, kenndur við jarðhita; við hann stendur Djúpavík með hinni frægu gömlu síldarverksmiðju frá 1935.
„Reme sted closter“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Remested“ er dönskuskotin afbökun á Reynistað; klaustrið er einmitt nefnt „Remested“ í klausturupptalningu á bakhlið kortsins.
Reynistaður í Skagafirði, þar sem nunnuklaustur af Benediktsreglu var stofnað 1295 og stóð til siðaskipta. Bærinn stendur enn og við hann er kenndur hinn þekkti Reynistaðarbræðra-harmleikur á Kili 1780.
„Reydar fiord“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur nánast rétt, aðeins d ritað fyrir ð.
Reyðarfjörður er lengsti og breiðasti fjörður Austfjarða; við hann stendur nú samnefndur bær og álver Alcoa. Fjörðurinn er kenndur við hvali (reyðar).
„B“ á kortinu · Skrímslamerki
Bókstafurinn B vísar í skrána á bakhlið kortsins: „The Roider, a fish of an hundred and thirty elles in length, which hath no teeth“ - reyðurin, 130 álna langur tannlaus hvalur með gott og heilnæmt kjöt og læknandi spik. Merkið stendur við blásandi sjóskrímsli efst í vinstra horni kortsins.
Lýsingin á við reyðarhvali, þ.e. skíðishvali eins og steypireyði eða langreyði, þótt lengdin sé stórlega ýkt - steypireyður nær um 30 metrum.
„Rosmalanes“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Rosmalanes“ fellir hv-klasann brott.
Rosmhvalanes er gamla heitið á nesinu norðvestast á Reykjanesskaga, þar sem nú eru Keflavík, Garður og Sandgerði (Miðnes). Nafnið er dregið af rosmhval, fornu orði um rostung, og vitnar um rostunga við landið á fyrstu öldum byggðar; heitið er nú nánast horfið úr daglegu máli en lifir í sögunni.
„N“ á kortinu · Skrímslamerki
Bókstafurinn N vísar í skrána á bakhlið kortsins: „Rostunger“, einnig kallaður „Rosmar“, þ.e. rostungur. Skepnan er sögð ganga á fjórum stuttum fótum eftir sjávarbotni og sofa tólf stundir hangandi á tönnunum í klettum; tennurnar séu alin á lengd. Teikningin við bókstafinn er einmitt rostungsleg.
Rostungurinn er raunverulegt dýr og flækingar koma enn að íslenskum ströndum; lýsingin er ýkt en byggð á raunverulegri skepnu.
„G“ á kortinu · Skrímslamerki
G merkir samkvæmt skránni „Hroshualur“, sæhest með fax eins og hestur, sem skelfi oft fiskimenn og skaði þá.
Hrosshvalur er í raun fornt íslenskt orð um rostung (sbr. Rosmhvalanes á þessu sama korti), en í þjóðtrúnni var hann orðinn eitt af illhvelunum. Myndin á kortinu er því goðsagnavera sprottin af raunverulegu dýri, rostungnum.
„Seluopa“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Seluopa“ er líklega brengluð stunga á „Seluog“ þar sem g hefur orðið p; u og v víxlast að venju. Kirkjutáknið undir áletruninni á þá við Strandarkirkju.
Selvogur er gömul veiðistöð og byggðarlag við ströndina vestan Ölfusáróss, frægast fyrir Strandarkirkju, sem mikill átrúnaður hefur fylgt.
„Seilerdal“ á kortinu · Staður
Hljóðritunin og staðsetningin yst við Arnarfjörð styðja merkinguna.
Selárdalur er ysti dalur við sunnanverðan Arnarfjörð og var prestssetur öldum saman; þekktastur presta þar er séra Páll Björnsson á 17. öld. Á 20. öld reisti Samúel Jónsson þar listaverk sín, sem kölluð hafa verið listasafn alþýðunnar.
„Seidisfiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Seidis-“ er dæmigerð einföldun á ey-tvíhljóðinu og ð-inu.
Seyðisfjörður í Ísafjarðardjúpi er lítill fjörður milli Álftafjarðar og Hestfjarðar - ekki að rugla saman við þekktari nafna sinn á Austfjörðum. Fjörðurinn er löngu kominn í eyði.
„Sigelnfiord“ á kortinu · Náttúra
Áletrunin „Sigeln-“ er afbökun á „Siglu-“; víxl á u og n er algeng brenglun í greftri á þessu korti. Lega merkisins við Siglunes styður greininguna.
Siglufjörður er þröngur fjörður á Tröllaskaga og samnefndur bær, síðar höfuðstaður síldarævintýrisins.
„Siglunes“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt skrifað á kortinu.
Siglunes er nesið austan við mynni Siglufjarðar, forn verstöð og kirkjustaður sem fjörðurinn og bærinn draga nafn sitt af. Byggð lagðist þar af á 20. öld.
„Skabt a“ á kortinu · Náttúra
Ritunin „Skabta“ sýnir danska hljóðritun þar sem f verður b á undan t.
Skaftá er jökuláin sem fellur úr vestanverðum Vatnajökli fram hjá Kirkjubæjarklaustri; við hana eru Skaftárhlaup kennd og síðar Skaftáreldar 1783. Athyglisvert er að Vatnajökul, upptakasvæði árinnar, vantar með öllu á kortið.
„Skagafiord“ á kortinu · Náttúra
Augljós áletrun Skagafjarðar.
Skagafjörður, breiður fjörður og hérað milli Skaga og Tröllaskaga, eitt helsta landbúnaðar- og hestahérað landsins. Í firðinum liggja eyjarnar Drangey og Málmey sem einnig eru merktar á kortinu. Á Hólum í Hjaltadal, inn af firðinum, sat einmitt Guðbrandur biskup Þorláksson, höfundur fyrirmyndar kortsins.
„Skagastrand“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „strand“ er danska myndin af strönd.
Skagaströnd er vesturströnd Skagans við Húnaflóa; í dag heitir kauptúnið undir Spákonufelli einnig Skagaströnd (áður Höfðakaupstaður), gömul verslunarhöfn frá einokunartímanum.
„Skagin“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Skagin“ er einfaldlega „Skaginn“ með einu n-i.
Skaginn milli Húnaflóa og Skagafjarðar, sem bæði Skagaströnd og Skagafjörður draga nafn af; nyrsti oddi hans er Skagatá. Strjálbýlt hérað með þekktum æðarvörpum og selalátrum.
„I“ á kortinu · Skrímslamerki
Samkvæmt skránni merkir I „Skautuhvalur“, fisk fullan af brjóski, líkan skötu en margfalt stærri; hann sýnist eyja þegar hann kemur upp og hvolfir skipum og bátum með uggunum.
Skautuhvalur er eitt af illhvelum íslenskrar þjóðtrúar og á sér enga beina fyrirmynd, en gæti verið ýkt mynd af stórum skötum eða hvölum sem velta sér við yfirborðið.
„Skerifiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Skeri-“ sýnir einfaldaða mynd af Skerja-. Að þessi litli fjörður rati inn á kortið sýnir hve kunnugur höfundurinn, Guðbrandur biskup, var suðvesturhorninu.
Skerjafjörður er grunnur og skerjóttur fjörður milli Álftaness, Kársness og Reykjavíkur, og nafnið lýsir honum vel.
„Skin eyer“ á kortinu · Náttúra
Kortið sýnir „Skin eyer“ sem eyja- eða skerjaklasa, sem bendir til að nafnið hafi upphaflega átt við sker undan Mýrum. Bakhlið kortsins skýrir einmitt að „Eyer“ merki eyjar.
Líklega Skinney, fornt býli og sker við vestanverðan Hornafjörð; nafnið lifir í útgerðarfélaginu Skinney-Þinganesi á Höfn.
„Skialbred“ á kortinu · Náttúra
Á kortinu stendur nafnið langt inni á hálendi norðanlands; innsveitir kortsins eru að miklu leyti tilbúningur og fjallið því fjarri réttum stað ef þetta er sú Skjaldbreiður. Ekki er útilokað að átt sé við annað samnefnt eða áþekkt fjallsheiti á hálendinu; staðsetningin hér vísar á hina eiginlegu Skjaldbreiði með fyrirvara.
Skjaldbreiður er rúmlega þúsund metra há dyngja norðaustan Þingvalla; Þingvallahraun runnu frá henni fyrir um níu þúsund árum. Jónas Hallgrímsson orti um fjallið kvæðið Fjallið Skjaldbreiður.
„Skialfiandi fiord“ á kortinu · Náttúra
Kortið bætir „-fiord“ aftan við nafnið; „Skialfiandi“ er annars rétt umritun á Skjálfanda.
Skjálfandi er flóinn milli Flateyjarskaga og Tjörness sem Húsavík stendur við, talinn kenndur við jarðskjálfta eða skjálfandi vatn Skjálfandafljóts. Í dag er flóinn þekktasta hvalaskoðunarsvæði landsins.
„Skautuuig“ á kortinu · Náttúra
Hljóðlíkingin við þekkt víkurnöfn er ekki sterk og greiningin því óviss. Athyglisvert er að orðmyndin minnir á sæskrímslið „Skautuhvalur“ í skýringum kortsins, þótt hér virðist átt við vík.
Hugsanlega Skoruvík á norðanverðu Langanesi eða önnur vík við austanverðan Þistilfjörð.
„Skirdu closter“ á kortinu · Staður
Orðmyndin sýnir stafavíxl (Skridu → Skirdu) og dönsku myndina „closter“; klaustrið er nefnt „Skirda“ meðal klaustra Skálholtsstiftis á bakhlið kortsins.
Skriðuklaustur í Fljótsdal, Ágústínusarklaustur stofnað 1493 og hið síðasta á Íslandi. Klausturrústirnar voru grafnar upp 2002-2012, og á staðnum stendur hús Gunnars Gunnarssonar skálds.
„Skululfiord“ á kortinu · Náttúra
Lega fjarðarins og áletrunin koma heim og saman við Skutulsfjörð.
Skutulsfjörður gengur suður úr Ísafjarðardjúpi og í honum stendur kaupstaðurinn Ísafjörður, stærsti bær Vestfjarða. Nafnið kemur þegar fyrir í Landnámu (skutull = veiðispjót).
„SKALHOLT“ á kortinu · Staður
Stórt letur og veglegt kirkjutákn á kortinu endurspegla mikilvægi staðarins.
Skálholt í Biskupstungum var annar tveggja biskupsstóla landsins frá 1056 og höfuðstaður kirkju og mennta á Suðurlandi; þar situr enn vígslubiskup og dómkirkja stendur. Guðbrandur Þorláksson, höfundur frumkortsins, var sjálfur biskup á hinum stólnum, Hólum.
„Sedes episcopalis, cui adiuncta est schola“ á kortinu · Athugasemd
Latnesk skýring við Skálholt: „biskupssetur, og við það er tengdur skóli.“ Bakhlið kortsins nefnir sérstaklega skólana við báða biskupsstólana.
Fullyrðingin er rétt; Skálholtsskóli starfaði þar frá miðöldum.
„Skegur strand“ á kortinu · Landshluti
Lesturinn er ekki fullviss („Skegur/Skogur“) og ritmyndin „strand“ er dönsk mynd af strönd. Staðsetningin á kortinu, milli Hvammsfjarðar og Snæfellsness, passar vel.
Skógarströnd er byggðarlagið við sunnanverðan Breiðafjörð, milli Álftafjarðar og Hvammsfjarðar.
„Ksaufufiord“ á kortinu · Náttúra
Áletrunin er mjög þjöppuð og brengluð („Ksaufufiord“) en staðan í fjarðaröð Djúpsins bendir eindregið á Skötufjörð.
Skötufjörður í Ísafjarðardjúpi, milli Hestfjarðar og Mjóafjarðar, kenndur við skötu. Við fjörðinn stendur gamli steinbærinn Litlibær sem enn er sóttur heim.
„F“ á kortinu · Skrímslamerki
F merkir samkvæmt skránni á bakhliðinni „enska hvalinn“, 30 álna langan, tannlausan og með sjö álna tungu.
Tannleysið og stóra tungan benda ótvírætt á skíðishval, líklegast sléttbak, sem enskir og baskneskir hvalveiðimenn sóttust mest eftir á þessum tíma, og skýrir það viðurnefnið. Þetta er því raunveruleg skepna í ýktri skrímslamynd.
„Sundenvig“ á kortinu · Náttúra
Eftir legu, milli Hornbjargssvæðisins og Barðsvíkur á austurströnd Hornstranda, ættu Látravík eða Smiðjuvík að standa hér. Nafnmyndin „Sundenvig“ svarar illa til þeirra, en er hugsanlega afbökun á Smiðjuvík.
Á þessum kafla austurstrandar Hornstranda eru Látravík, þar sem Hornbjargsviti stendur, og Smiðjuvík; báðar eru löngu komnar í eyði.
„Sneuels Iokul“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Sneuels Iokul“ sýnir æ ritað e, f orðið u/v og jökul ritað að erlendum hætti; baksíðutexti kortsins útskýrir einmitt fyrir lesendum að „Jokul“ merki fjall.
Snæfellsjökull er 1446 m há eldkeila yst á Snæfellsnesi og eitt frægasta fjall landsins, mikilvægt mið sjófarenda um Faxaflóa og Breiðafjörð. Jules Verne gerði fjallið síðar að inngangi að iðrum jarðar.
„Smefialla strand“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Smefialla“ sýnir hvernig Snæ- brenglaðist hjá erlendum leturgrafara: n varð m og æ varð e.
Snæfjallaströnd er norðurströnd Ísafjarðardjúps, frá Kaldalóni út að Bjarnarnúpi, kennd við snævi þakin fjöllin ofan hennar. Byggðin, m.a. kirkjustaðurinn Snæfjöll, lagðist af á 20. öld.
„Stapholt“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Staph-“ sýnir latneska síun þar sem f er ritað ph. Kirkjutáknið á kortinu staðfestir að um kirkjustað er að ræða.
Stafholt í Stafholtstungum í Borgarfirði er fornt kirkju- og prestssetur og var eitt af höfuðbólum héraðsins á miðöldum, m.a. setur Ólafs hvítaskálds Þórðarsonar.
„Stadarsted“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Stadarsted“ sýnir danska síun þar sem „staður“ verður „sted“ og ð verður d. Kirkjutáknið á kortinu staðfestir kirkjustaðinn.
Staðarstaður í Staðarsveit á sunnanverðu Snæfellsnesi er fornt prestssetur og kirkjustaður; þar bjó Ari fróði Þorgilsson, fyrsti sagnaritari Íslendinga.
„Steingrimsfiord“ á kortinu · Náttúra
Skýr og greinileg áletrun.
Steingrímsfjörður er stærsti fjörður Stranda, kenndur við landnámsmanninn Steingrím trölla; við hann standa Hólmavík og Drangsnes.
„L“ á kortinu · Skrímslamerki
Bókstafurinn L merkir „Steipereidur“, steypireyði: blíðasta og spakasta hvalinn, sem sagður er verja fiskimenn gegn öðrum hvölum og bannað sé með opinberri tilskipun að granda. Teiknaða skepnan við bókstafinn er þó fantasíuvera með trjónu, fjarri raunverulegri reyði.
Steypireyður er stærsta dýr jarðar og nafnið lifir óbreytt í íslensku. Verndarsagan endurspeglar gamla íslenska trú á „góðhveli“ sem hjálpuðu sjófarendum.
„Stromfiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Strom“ er dönsk mynd af Straum-. Kirkjutáknið við miðann vísar til bænhúss eða kirkju á staðnum.
Straumfjörður er vogur og samnefndur bær á Mýrum, forn verslunarhöfn þar sem kaupskip lögðust upp að allt frá miðöldum.
„Straumnes“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur nær óbreytt á kortinu, aðeins skipt í tvær línur.
Straumnes er nesið norðan Aðalvíkur, nyrsti hluti vesturhorns Hornstranda, með þekktum straumröstum undan landi. Á Straumnesfjalli þar upp af stóð síðar ratsjárstöð Bandaríkjahers (reist um 1956, yfirgefin skömmu síðar).
„Straumvig“ á kortinu · Náttúra
Nafnið er gegnsætt íslenskt nafn Straumvík eða Straumsvík en samsvörun við nútímaörnefni finnst ekki. Straumnes er þó nesið milli Barðsvíkur og Bolungavíkur og staðsetningin passar við það, þó ekki sé nein vík þar.
Engin Straumvík er þekkt á austurströnd Hornstranda þar sem merkið stendur, milli Barðsvíkur og Bolungavíkur.
„H“ á kortinu · Skrímslamerki
Samkvæmt skránni merkir H „stærstu tegund hvala, sem sjaldan sýnir sig; hún er líkari lítilli eyju en fiski“ og nær bráð sinni með klókindum fremur en eltingaleik.
Þetta samsvarar hafgufunni (og lyngbak) í íslenskri þjóðtrú og aspidochelone-sögnum miðalda um eyjuna sem reynist skepna. Engin raunveruleg skepna liggur að baki, þó stórir skíðishvalir í hálfkafi hafi eflaust ýtt undir söguna.
„M“ á kortinu · Skrímslamerki
Bókstafurinn M merkir „Staukul“, sem Hollendingar kalli „Springual“: hval sem sagður er standa upp á endann heilu dagana, draga nafn af stökkum sínum og sækjast gráðugur eftir mannakjöti.
Stökkull er í nútímamáli heiti höfrungategundar (Tursiops truncatus), en lýsingin á stórum, stökkvandi og hættulegum hval bendir fremur til háhyrnings eða hnúfubaks í stökki. Mannátið er hreinn uppspuni sjómannasagna.
Athugasemd
Latnesk athugasemd: „Undir sama þaki búa menn, hundar, svín og sauðfé.“ Tónninn ber keim af framandgervingu fyrir erlenda lesendur.
Fullyrðingin vísar til íslenska torfbæjarins þar sem fjós og fjárhús voru oft sambyggð bænum og ylurinn af skepnunum nýttur til upphitunar; að því leyti er hún efnislega rétt um vetrarhýsingu. Svín voru þó nær horfin úr íslenskum búskap á 16. öld, svo sá liður er úreltur eða ýktur.
„SVNDLENDINGAFIORDVNG“ á kortinu · Landshluti
Ritunin „Svndlendinga-“ endurspeglar erlendan framburð, „Sund-“ fyrir „Sunn-“. Bakhlið kortsins telur fjórðungana fjóra sérstaklega upp.
Sunnlendingafjórðungur var einn fjögurra fjórðunga sem Íslandi var skipt í frá 10. öld; fjórðungaskiptingin hélst í stjórnsýslu og dómaskipan fram á 18. öld.
„Meridies“ á kortinu · Annað
Latneska áttarheitið Meridies, suður, ritað á neðri jaðri kortsins. Hefðbundin áttamerking á kortum Orteliusar, ekki örnefni.
„Surbakdalur“ á kortinu · Náttúra
Líklega Svarfaðardalur. Líklegast hefur „Suarfad-“ brenglast í „Surbak-“ (f/b og d/k víxl eru algeng í greftri). Kirkjumerkið gæti þá átt við Velli eða Tjörn.
Svarfaðardalur er blómlegur dalur upp af Dalvík, grösugur og þéttbýll á norðlenskan mælikvarða; í dalsmynninu er votlendisfriðlandið Friðland Svarfdæla.
„Suartar notn“ á kortinu · Náttúra
Líklega Svartárvatn efst í Bárðardal, upptök Svartár sem fellur í Skjálfandafljót. Lega merkisins sunnan Mývatns og innan Bárðardals passar sæmilega.
Svartárvatn er lítið vatn efst í Bárðardal. Úr því fellur lindáin Svartá í Skjálfandafljót, þekkt silungsveiðiá.
„Sumingavig“ á kortinu · Náttúra
Líklega Sveinungsvík. „Sumingavig“ er samandregin afbökun þar sem „Sveinungs-“ hefur skroppið saman og -vík orðið að danskri „-vig“. Lega merkisins sunnan Raufarhafnar passar vel.
Sveinungsvík er bær og vík við vestanverðan Þistilfjörð.
„Vaccæ marinæ“ á kortinu · Athugasemd
Latína: „sjókýr“. Vísar til sænauta, sem einnig eru skýrð undir bókstafnum K í skránni á bakhlið kortsins: grá naut sem ganga á land úr sjó, bera blöðru á snoppunni og samlagast búfé sé blaðran sprengd.
Skepnan er hreinn þjóðsagnaarfur, hugsanlega sprottinn af sel- eða rostungasýnum, og á sér enga raunverulega samsvörun.
„K“ á kortinu · Skrímslamerki
Bókstafurinn K merkir „Seenaut“, sænaut, samkvæmt skránni á bakhlið kortsins: grá naut sem ganga á land úr sjó í hópum, bera litla blöðru á snoppunni og verða landdýr og blandast búfé sé blaðran sprengd. Sama efni og athugasemdin „Vaccæ marinæ“ sem stendur skammt frá á kortinu.
Þetta er hrein þjóðsaga án raunverulegrar samsvörunar, þó giskað hafi verið á rostunga eða seli sem kveikju.
„D“ á kortinu · Skrímslamerki
Samkvæmt skránni á baksíðunni merkir D „Hyena, sæsvínið“, skrímsli sem Ortelius vísar til í 21. bók Olausar Magnúsar. Þetta er hið fræga sæsvín af Carta marina Olausar frá 1539.
Sæsvínið er hrein þjóðsagnaskepna sett saman úr svíni og fiski og á sér enga fyrirmynd. Nálægust í raunheimum er e.t.v. marsvínið (grindhvalur), en nafnið eitt tengir þau.
„Solheima Iokul“ á kortinu · Náttúra
Ritunin er lítt brengluð. Á kortinu er jökullinn sýndur sem sjálfstæður jökull milli Eyjafjallajökuls og Mýrdalsjökuls, sem er nærri lagi séð frá byggð.
Sólheimajökull er skriðjökull sem gengur suðvestur úr Mýrdalsjökli niður á Sólheimasand og er nú vinsæll göngu- og ísklifurstaður.
„Suganderfiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Sugander-“ er dönskuskotin en auðþekkjanleg. Röð Súgandafjarðar og Önundarfjarðar hefur víxlast við kortagerðina, þar sem Súgandafjörður er í raun norðar.
Súgandafjörður er nyrstur hinna eiginlegu Vestfjarða vestan Djúps, kenndur við landnámsmanninn Hallvarð súganda; við hann stendur Suðureyri. Göngin um Botnsheiði/Breiðadalsheiði tengja hann nú við Ísafjörð.
Athugasemd
Latína: „heitar laugar“, með hveratákni suðvestan Skálholts. Táknið vitnar um að jarðhitinn þótti með helstu undrum landsins í augum Evrópumanna.
Jarðhitasvæðin í Árnessýslu eru svo mörg, Laugarás er t.d. rétt hjá Skálholti og Reykir í Ölfusi fjær, að ekki verður fest með vissu hvaða hverir eru sýndir.
„Tiornes“ á kortinu · Náttúra
Nafnið stendur rétt, aðeins brotið um línuskil á kortinu.
Tjörnes er skaginn milli Skjálfanda og Öxarfjarðar, heimsþekktur meðal jarðfræðinga fyrir Tjörneslögin, setlög með skeljum sem spanna milljónir ára.
„Trekyllisvig“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin á kortinu er nánast rétt, aðeins „vig“ fyrir vík.
Trékyllisvík er víkin og sveitin í hjarta Árneshrepps á Ströndum, með kirkjustaðnum Árnesi. Nafnið er fornt, kennt við skipið eða trékyllinn í Grettis sögu. Hér fóru fram alræmd galdrabrennumál á 17. öld (Trékyllisvíkurmálin 1654).
„Talknafiord“ á kortinu · Náttúra
Nafnið er á kortinu nær rétt ritað (á verður a).
Tálknafjörður milli Arnarfjarðar og Patreksfjarðar, með samnefndu þorpi (Sveinseyri). Fjörðurinn er m.a. þekktur fyrir náttúrulaugarnar Pollinn.
„Vartz“ á kortinu · Staður
Að líkindum Vatnsfjörður við innanvert Ísafjarðardjúp. „Vartz-“ er líkleg ritmynd fyrir Vatns-. Áletrunin er þó stytt og lesturinn þjappaður, svo nokkur óvissa stendur eftir; kirkjutáknið við merkið styður greininguna.
Vatnsfjörður er fornfrægt höfðingja- og kirkjusetur - þar sátu Vatnsfirðingar á Sturlungaöld og síðar valdsmenn eins og Björn Þorleifsson.
„Vatzfiordung“ á kortinu · Náttúra
„Vatz-“ er algeng gömul ritmynd fyrir Vatns-, og „-ung“-endingin í áletruninni er líklega samsláttur við fjórðungsheiti, líkt og í Kjálkafirði.
Vatnsfjörður á Barðaströnd, við vestari enda strandarinnar; þar sat Hrafna-Flóki veturlangt samkvæmt Landnámu og gaf landinu nafnið Ísland eftir að hafa séð hafís af fjalli. Nú er þar friðland og ferðaþjónusta í Flókalundi.
„Vatznes“ á kortinu · Náttúra
„Vatz-“ er algeng gömul ritmynd fyrir Vatns-.
Vatnsnes er nesið milli Miðfjarðar og Húnafjarðar, þekkt í dag fyrir selalátur og bergstandinn Hvítserk við austurströndina.
„Vadil“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Vadil“ er nærri gömlu beygingarmyndinni (vaðill). Lega merkisins á miðri Barðaströnd styður auðkenninguna.
Vaðall á Barðaströnd - Hagavaðall - er grunnt sjávarlón og leirur innan við Hagabót, kennt við að þar mátti vaða.
„Beidileisa“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Beidileisa“ sýnir skýrt hvernig grafið V/F gat orðið að B hjá leturgrafaranum - sama villa og í „BLOE“ fyrir Flói á Húnaflóa þar fyrir utan.
Veiðileysufjörður (Veiðileysa) á Ströndum, milli Reykjarfjarðar og Kaldbaksvíkur.
„Veidvig“ á kortinu · Náttúra
Nafnmyndin „Veidvig“ (Veiðivík) er stytt eða afbökuð; samnefndur Veiðileysufjörður á Ströndum er merktur sér. Ekki er að sjá að örnefnið Veiðivík sé þekkt í Veiðileysufirði, merkingin byggir því fremur á stöðu en nafni.
Veiðileysufjörður er einn Jökulfjarða, innan friðlands Hornstranda sem stofnað var 1975. Fjörðurinn er löngu kominn í eyði, en á sumrin er hann vinsæll viðkomustaður göngufólks: bátar setja þar hópa í land sem halda yfir Hafnarskarð norður í Hornvík.
„Fiskenotn“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Fiskenotn“ er brengluð úr „Fiskeuotn“ þar sem u/v hefur mislesist sem n. Að hálendisvötn rati inn á kortið sýnir óvenju góða staðþekkingu heimildarmannsins, Guðbrands biskups.
Fiskivötn er eldra heiti Veiðivatna, vatnaklasans á Landmannaafrétti sem löngum var rómaður fyrir silungsveiði.
„VVESTFIORDVNG“ á kortinu · Landshluti
Heiti landsfjórðungsins, eins hinna fjögurra fornu fjórðunga sem bakhliðartexti kortsins telur upp (Westfiordung, Austlendingafiordung o.s.frv.). Tvöfalt V stendur fyrir W að hætti prentara.
Vestfirðingafjórðungur náði yfir Vestfirði og Breiðafjarðarbyggðir; í dag samsvarar hann gróflega Vestfjörðum og Vesturlandi.
„WESTMANNA EIAR“ á kortinu · Náttúra
Ritunin „Westmanna Eiar“ fylgir danskri venju með W. Bakhlið kortsins skýrir sérstaklega fyrir lesandanum að „Ey“ merki eyja og „Eyer“ eyjar.
Vestmannaeyjar, eyjaklasinn undan suðurströndinni, kenndar við írska þræla, „vestmenn“, Hjörleifs Hróðmarssonar; byggðin er á Heimaey.
„Almingar“ á kortinu · Náttúra
„Almingar“ er afbökun á Almenningum. Á Hornströndum eru í dag Vestri-Almenningar vestan við Hlöðuvík og Kjaransvík og Eystri-Almenningar austan við Horn. Á kortinu eru einnig tvær slíkar áletranir. Hin áletrunin passar vel við Eystri-Almenninga, svo við látum þessa tákna þá vestari.
Almenningar er algengt örnefni um óskipt land, ekki síst rekafjörur, og á Hornströndum voru Almenningar þekkt rekaítök. Örnefnið kemur fyrir á fleiri en einum stað á Hornströndum, m.a. austan Horns og á norðanverðum Ströndum.
„Occidens“ á kortinu · Annað
Latneska áttaheitið Occidens merkir vestur og markar vesturjaðar kortsins; þetta er hluti af umgjörð kortsins en ekki örnefni. Slík áttaheiti (Septentrio, Oriens, Meridies, Occidens) standa á jöðrum flestra korta frá 16. öld.
„Vestvahap“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Vestvahap“ er afbökun á Vesturhóp (hóp = lón eða vatn). Kirkjutáknin eiga við kirkjustaðina þar, m.a. Breiðabólstað í Vesturhópi og Vesturhópshóla.
Vesturhóp er sveitin kringum Vesturhópsvatn í Vestur-Húnavatnssýslu, milli Vatnsness og Víðidals. Á Breiðabólstað í Vesturhópi var fyrsta prentsmiðja landsins um hríð.
„Videy closter“ á kortinu · Staður
„Closter“ er danska/lágþýska myndin af klaustri og ð er ritað d. Baksíðutexti kortsins telur Viðey einmitt meðal klaustra í Skálholtsbiskupsdæmi.
Viðey á Kollafirði var eitt auðugasta klaustur landsins, Ágústínusarklaustur stofnað 1226 og lagt af við siðaskiptin 1539 þegar menn Diðriks af Minden rændu það. Eyjan tilheyrir nú Reykjavík og þar stendur elsta steinhús landsins, Viðeyjarstofa.
„Vider“ á kortinu · Náttúra
Óviss áletrun austan við Horn á kortinu. Sennilegasta skýringin er að þetta sé orðið „viður“ og eigi við rekaviðardrumba. Bakhliðartexti kortsins (stafur P) lýsir einmitt trjábolum sem berast frá Noregi. Víðirsá og Víðirshlíð eru þó í Hornvík (vestan Horns), svo mögulega er hér um eiginlegt örnefni að ræða.
Rekaviður hefur alla tíð borist á fjörur Hornstranda úr síberískum fljótum og var mikilvæg timburauðlind; rekafjörurnar þar eru enn með þeim mestu á landinu.
„Strand“ á kortinu · Staður
„Strand“ á líklega við Vopnafjarðarströnd. Þar er bærinn Strandhöfn. Óvíst hver kirkjustaðurinn er.
Á Vopnafjarðarströnd er bærinn Strandhöfn.
„Vopnafiorder“ á kortinu · Náttúra
Endingin „-fiorder“ endurspeglar framburð og danska ritvenju.
Vopnafjörður, fjörðurinn og byggðin milli Langanesstrandar og Héraðsflóa, kenndur við landnámsmanninn Eyvind vopna. Verslunarstaður frá fornu fari; þorpið stendur á Kolbeinstanga.
„Altafiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Altafiord“ sýnir á ritað a og lf-klasann einfaldaðan.
Álftafjörður á norðanverðu Snæfellsnesi, milli Helgafellssveitar og Skógarstrandar, grunnur fjörður þekktur fyrir álftir eins og nafnið segir.
„Altafiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Alta-“ sýnir brottfall f-sins og flatt Á (Álfta- verður Alta-).
Álftafjörður gengur suður úr Ísafjarðardjúpi austan Skutulsfjarðar; við hann stendur þorpið Súðavík. Fjörðurinn er kenndur við álftir.
„Almaphot“ á kortinu · Staður
Með frjálslegri túlkun á bæði áletrun og staðsetningu mætti ímynda sér að hér sé átt við Álftaver. Það er þó mjög óvíst og ónákvæmara en annað á þessu svæði. Rétt er að hafa í huga að kortið er gert fyrir Skaftárelda og landslagið því gerbreytt víða á þessum slóðum.
Álftaver er fámenn sveit milli Mýrdalssands og Kúðafljóts. Kötluhlaup hafa löngum ógnað byggðinni þar.
„Iisfiord“ á kortinu · Náttúra
„Iis-“ er dönsk/þýsk tvíritun á í-hljóðinu (Is = ís). Að fornu og á þessu korti nær heitið Ísafjörður yfir allt Djúpið.
Ísafjarðardjúp er stærsti fjörður Vestfjarða; í dag er Ísafjörður aðeins innsti fjörðurinn. Kaupstaðurinn Ísafjörður í Skutulsfirði dregur nafn sitt af firðinum.
„ISLANDIA“ á kortinu · Kortaskraut
Titill kortsins, latneska nafnmyndin á Íslandi, ritaður í skrautlegum titilramma.
Kortið er talið byggt á glötuðu korti Guðbrands biskups Þorlákssonar á Hólum og er langnákvæmasta Íslandskort síns tíma. Abraham Ortelius birti það fyrst í viðauka við Theatrum orbis terrarum 1590.
„Ofigsfiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Ofigs-“ er brengluð mynd af Ófeigs-. Fjarðaröðin á kortinu fellur nákvæmlega að raunveruleikanum.
Ófeigsfjörður á Ströndum, kenndur við landnámsmanninn Ófeig, þekkt hlunnindajörð með miklum reka og æðarvarpi; í seinni tíð miðpunktur deilna um Hvalárvirkjun.
„Olaftsfiord“ á kortinu · Náttúra
Stafsetningin er svo til rétt. Lega merkisins í fjarðaröðinni tekur af allan vafa.
Ólafsfjörður, fjörður og bær yst á Tröllaskaga austanverðum, nú hluti Fjallabyggðar ásamt Siglufirði.
„AVLVOS“ á kortinu · Landshluti
Ritmyndin „AVLVOS“ í gleiðu hástafaletri sýnir hvernig ö-hljóðið var ritað „av“ og u/v víxlast í latínuletri; nafnið hefur auk þess snarast til í stungunni. Héraðamiðar í hástöfum af þessu tagi eru einkenni kortsins.
Ölfus er héraðið milli Hellisheiðar og Ölfusár, enn í dag nafn sveitarfélags.
„Ondvertnes“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Ondvertnes“ sýnir ö ritað O og ð fellt brott, dæmigert fyrir erlenda stungu.
Öndverðarnes er vestasti tangi Snæfellsness, með vita og fornri brunnhleðslu (Fálka). Nafnið merkir nesið sem snýr öndvert, þ.e. beint á móti hafinu.
„Aunanderfiord“ á kortinu · Náttúra
Ritmyndin „Aunander-“ sýnir hvernig Ö-hljóðið var umritað „Au“ að dönskum/þýskum hætti. Röð Súgandafjarðar og Önundarfjarðar víxlast við kortagerðina, þar sem Súgandafjörður er í raun norðar.
Önundarfjörður á norðanverðum Vestfjörðum er kenndur við landnámsmanninn Önund Víkingsson; við hann stendur Flateyri. Fjörðurinn er þekktur fyrir gullna sandfjöruna Holtsodda.
„Finaleidervig“ á kortinu · Náttúra
Eftir legu, milli Furufjarðar og Reykjarfjarðar nyrðri, ætti Þaralátursfjörður að standa hér. „Finaleider-“ gæti verið afskræming á Þaralátur- (Þ mislesið sem F er þekkt villa á kortinu). Nafnmyndin er þó svo brengluð að auðkenningin hvílir nær alfarið á stöðunni í fjarðaröðinni.
Þaralátursfjörður er lítill óbyggður fjörður á norðanverðum Ströndum, milli Furufjarðar og Reykjarfjarðar nyrðri. Byggð lagðist þar af á 20. öld og fjörurnar eru miklar rekafjörur.
„Pingora closter“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Pingora“ sýnir að Þ-ið var erlendum prenturum framandi og varð P; „closter“ er danska/þýska orðið yfir klaustur, sem bakhliðartextinn útskýrir sérstaklega. Klaustrið er einnig nefnt „Pingore“ í upptalningu klaustra á bakhlið kortsins.
Þingeyrar í Húnaþingi, þar sem fyrsta klaustur Íslands var stofnað 1133, Benediktsklaustur sem var mikil bókagerðarmiðstöð á miðöldum. Í dag stendur á Þingeyrum fræg steinkirkja frá 1877.
„Finguollur“ á kortinu · Staður
Ritmyndin „Finguollur“ sýnir frægustu villu erlendra korta af Íslandi: stafurinn Þ (þorn) var ekki til í erlendu letri og var mislesinn sem F, og vö ritað uo. Kirkjutáknið vísar til Þingvallakirkju.
Þingvellir við Öxará, þingstaður Alþingis frá um 930 og helgasti sögustaður þjóðarinnar, nú þjóðgarður á heimsminjaskrá.
„Pistilsfiord“ á kortinu · Náttúra
„Pistils-“ sýnir að þornið (Þ) var erlendum gröfurum framandi og varð að P, sem er einkennandi villa erlendra Íslandskorta fram á 19. öld.
Þistilfjörður er breiður flói milli Melrakkasléttu og Langaness. Við fjörðinn stendur nú Þórshöfn.
„Huallatursfiord“ á kortinu · Náttúra
Miðað við afstöðuna er hér líklega átt við Þorgeirsfjörð, þó nafnið sé augljóslega afbökun á „Hvallátursfjörður“. Næst fyrir austan er nefndur „Huallfiord“ (sem í dag heitir Hvalvatnsfjörður) og nafnið virðist því vera tvítekning.
Þorgeirsfjörður er óbyggður fjörður í Fjörðum, milli Eyjafjarðar og Skjálfanda. Byggð í Fjörðum lagðist af um miðja 20. öld og svæðið er nú vinsælt göngu- og jeppaland.
„Porlarks haffn“ á kortinu · Staður
Upphafsstafurinn P í stungunni stendur fyrir þornið Þ, sem erlendir stungusmiðir áttu ekki til, og „haffn“ er dönsk ritun.
Þorlákshöfn, kennd við Þorlák helga Skálholtsbiskup, var mikilvæg verstöð og lending og er nú helsti útgerðar- og hafnarbær Ölfuss.
„Foskafiord“ á kortinu · Náttúra
Að líkindum Þorskafjörður. Ritmyndin „Foska-“ skýrist af því að Þ var erlendum leturgrafara framandi og hefur brenglast í F - sama gerðist víðar á kortinu. Staðan í fjarðaröðinni, austan Kollafjarðar, styður auðkenninguna.
Þorskafjörður er stærstur smáfjarðanna inn úr norðanverðum Breiðafirði, við Reykhóla; þar var þingstaður Vestfirðinga (Þorskafjarðarþing).
„Pyrknebar clostr“ á kortinu · Staður
Þykkvabæjarklaustur, „Pyrknebar clostr“.
Þykkvabæjarklaustur í Álftaveri var munkaklaustur af Ágústínusarreglu, stofnað 1168, og starfaði til siðaskipta. Þar er enn kirkjustaður.