Ég hef haft það fyrir sið um ára­mót að velta fyrir mér hvað kom­andi ár gæti haft í för með sér í heimi tækn­inn­ar. Ég hef reyndar minna gert af því að skoða árang­ur­inn, önnur geta dundað sér við það með því að fletta upp fyrri spám. Hér koma hins vegar vanga­veltur þessa árs, en þar eru það gervi­greind, sam­fé­lags­miðlar og sýnd­ar­veru­leiki sem föng­uðu athygli mína.

Gervi­greindin breytir heim­inum – loks­ins

Það merki­leg­asta sem er að ger­ast í tækni­heim­inum er án nokk­urs vafa á sviði gervi­greind­ar. Ég við­ur­kenni fús­lega að ég hef verið efa­semda­maður um þetta svið lengi, en á síð­asta ári fóru að birt­ast lausnir sem eru alger­lega töfrum líkar og sann­færðu mig loks um það að gervi­greindin muni storka mann­legri greind á ótal sviðum á allra næstu árum.

Það ber reyndar að fara var­lega í líkja gervi­greind­inni um of við þá mann­legu. Hún er enn sem komið er allt ann­ars eðl­is, en á sífellt fleiri sviðum lík­ist það sem hún getur gert æ meira því sem við höfum hingað til talið að þurfi greind til að fram­kvæma: Að skrifa vand­aðar sam­an­tektir á texta, svara flóknum spurn­ing­um, semja (mis­góð) ljóð og teikna frum­legar myndir eftir for­skrift.

Mörg okkar létu appið Lensa gera af okkur ofur­hetju­myndir undir lok síð­asta árs og hér er mynd sem DALL-E 2 módel fyr­ir­tæk­is­ins Open AI skil­aði þegar ég bað það um að sýna mér mið­alda­mál­verk af sköll­óttum íslenskum manni að spá fyrir um fram­tíð­ina:

En svona myndir munu varla breyta heim­in­um? Kannski ekki, en fólk er þegar farið að mynd­skreyta vef­síð­ur, fyr­ir­lestra og jafn­vel bækur með svona tölvu­gerðri grafík – í ein­hverjum til­fellum í verk­efnum þar sem ann­ars hefðu verið ráðnir graf­ískir hönn­uðir til verks­ins. Verk­efni við ódýra graf­íkvinnu kann að heyra sög­unni til, en umfram allt verður ein­fald­lega til meira af graf­ík.

Texta­gerðin á þó eftir að taka fleiri verk­efni af okkur mann­fólk­inu – og hrað­ar. Ekki það að við eigum að búast við vönd­uðum fag­ur­bók­menntum úr ranni gervi­greindar á næst­unni, en end­ur­tek­inn og form­fastur texti, svo sem samn­ing­ar, frétta­til­kynn­ing­ar, mark­aðs­efni, sumar gerðir frétta, sam­an­tektir á lengra efni og fleira í þeim dúr mun ekki þurfa mikið annað en yfir­lestur og lag­fær­ingar frá fólki með við­eig­andi sér­þekk­ingu – ekki ósvipað og sam­band lær­linga og læri­meist­ara þeirra í dag. Nema hvað það þarf ekki lær­ling­ana. Hvar munu þau þá læra?

Leit­ar­vélar á borð við Google munu lík­lega strax á þessu ári í mörgum til­fellum fara að gefa okkur hnit­miðað svar við spurn­ingum okkar í stað þess að birta okkur lista af ótal tenglum og eft­ir­láta okkur að moða úr þeim. Margir kynnu að halda að þetta væri ógn við Goog­le, en þá ber að hafa í huga að Google er aug­lýs­inga­miðlun með góða leit­ar­vél sem afsökun – og það hentar þeim í raun stór­vel að birta slíkar sam­an­tektir og aug­lýs­ingar sam­hliða þeim frekar en að „missa” not­end­urna yfir á aðrar vef­síð­ur.

Radd­stýrð við­mót á borð við Siri og Amazon Echo munu líka loks­ins verða brúk­leg til ann­ars og meira en að setja á tón­list eða stilla „ti­mer”.

Ég skal líka lofa ykkur því að á þessu ári munuð þið fá tölvu­póst frá fyr­ir­tæki (eða svika­hrapp, eða hvort tveggja) sem sam­inn verður og sendur af tölvu án nokkrar mann­legrar aðkomu sem þið gætuð svarið fyrir að væri skrif­aður af mann­eskju per­sónu­lega til ykk­ar. Það sem meira er, þegar þið svarið munuð þið fá svar um hæl sem er engu síður vand­að, svarar spurn­ingum ykkar full­kom­lega í óað­finn­an­legum texta og tekur til­lit til þess sem sagt hefur verið í fyrri póst­um. Það sem meira er – þið eigið lík­lega eftir að kunna að meta þetta stór­bætta þjón­ustu­stig. Sama gildir um net­spjall.

Þessu öllu saman fylgja samt auð­vitað vanda­mál og áskor­an­ir. Í fyrsta lagi verður svo ódýrt að fram­leiða texta­efni að það verður alger spreng­ing í magni þess. Vélar verða látnar fram­leiða ógrynni af „froðu­texta”, ekki síst í mark­aðs­skyni og – eins fyndið og það hljómar – til leit­ar­véla­best­unar – texta sem skrif­aður er sér­stak­lega til að hann finn­ist í leit­ar­vél­um. Tölvur að skrifa texta fyrir tölvur í örvænt­ing­ar­fullri til­raun til að ná athygli mann­eskju til að selja henni eitt­hvað. Þetta hljómar reyndar eins og sögu­þráður í bók sem gæti komið út fyrir næstu jól.

Stærra vanda­mál er að gervi­greind af þessu tagi skrifar texta af mik­illi sann­fær­ingu og öryggi – án þess að hafa nokkra hug­mynd eða raun­veru­lega þekk­ingu til að vita hvort hún hafi rétt fyrir sér. Og þó við eigum öll frænda sem það sama mætti segja um, þá höfum við lært að nálg­ast það sem frænd­inn segir með ákveðnum fyr­ir­vara meðan gervi­greindin mun svara okkur rétt og rangt, sið­lega og sið­laust sitt á hvað án þess að við höfum nokkur mann­leg sam­skipta­merki til að gera grein­ar­mun þar á.

En tæki­færin eru líka óþrjót­andi og eins og með svo margt annað sem tæknin færir okkur verður þessi þróun ekki stöðv­uð, heldur þurfum við að vera með­vituð um hana til að skilja áskor­an­irnar og nýta tæki­fær­in.

Eitt af því sem þar vantar upp á fyrir okkur sem þetta lesum er betri mál­tækni fyrir íslensku. Margt hefur verið gert í nýlegri fimm ára mál­tækni­á­ætlun sem lauk á nýliðnu ári. Áætl­unin var ekki fram­lengd og því útlit fyrir að vinna við íslenska mál­tækni muni snar­minn­ka, en þó marg­vís­leg grunn­vinna enn óunnin og því raun­veru­leg hætta á að íslenskan og við íslensku­mæl­andi munum missa af mörgum þess­ara tæki­færa.

Per­sónu­legri sam­fé­lags­miðlar

Þó marg­vís­legar til­raunir hafi verið gerðar fyrir þann tíma, má með nokkru sanni segja að saga sam­fé­lags­miðl­anna fylli 20 ár á þessu ári, en í haust verða liðin 20 ár frá því að fyrsti sam­fé­lags­mið­ill­inn sem náði umtals­verðri útbreiðslu – MySpace – var settur á lagg­irn­ar.

Það er fróð­legt að skoða þessa sögu og velta fyrir sér hvert hún stefn­ir. Í upp­hafi var það ungt fólk (sem nú er mið­aldra) sem sótti í þessa miðla. Það fylgd­ist með vinum sínum og fólki sem það þekkti í raun­heim­um. Hóp­ur­inn sem fólk fylgd­ist með taldi í tugum eða kannski fáum hund­ruð­um.

Face­book kemur inn í þessa bylgju og fylgir framan af sama mynstri, en smám saman breikkar ald­urs­bil not­end­anna og netið víkkar út í kunn­ingja og fjar­skylda og sam­fé­lög fóru að mynd­ast utan um ákveðin áhuga­mál þar sem fólk mynd­aði ný kynni. Hóp­ur­inn telur nú í hund­ruðum og hjá mörgum yfir þús­und, jafn­vel nokkur þús­und. Við förum að gera grein­ar­mun á vinum og „Face­book-vin­um”. Straum­ur­inn eða „feed”-ið fer líka að velja ofan í okkur það sem það telur að við höfum mestan áhuga á, enda allt of mikið efni í boði og leiðin til að halda okkur við efnið er að passa að við sjáum helst það sem kallar fram við­brögð. Ein leið til þess er að hvetja til sam­skipta og fátt betri olía á þann eld en svo­lítil átök, helst um póli­tík eða sam­fé­lags­mál. Efnið er ekki lengur jafn per­sónu­legt og ein­hvern veg­inn ekki eins gaman að þessu, en fólk ver samt meiri tíma á þessum miðlum en nokkru sinni fyrr. Það er kannski ekki til­viljun að um svipað leyti finna fjöl­miðlar sér far­veg á sam­fé­lags­miðlum og smelli­beitu­blaða­mennska verður að list­grein.

Instagram er síðan besta birt­ing­ar­mynd næstu bylgju. Unga fólkið fer þangað og efnið hverf­ist um mynd­ir, enda öll eru komin með öfl­uga mynda­vél í vas­ann. Not­endur fylgj­ast með fólki sem þau þekkja, en meira og meira af „neysl­unni” fer að snú­ast um að fylgj­ast með fræga fólk­inu og sum verða meira að segja fræg fyrir það eitt að vera fræg á Instagram. Áhrifa­vald­ur­inn er kom­inn til sög­unnar og stór hluti efn­is­ins sem birt­ist á miðl­unum er ekki frá fólki sem við þekkj­um, heldur frá fólki sem við vitum hver eru, annað hvort á lands- eða heims­vísu. Árin líða og sífellt stærri hluti myndefn­is­ins verða mynd­bönd, ekki síst með til­komu Snapchat.

TikTok fer svo með þetta á ákveðna enda­stöð þar sem efnið er allt mynd­bandsefni og þó hægt sé að fylgj­ast með vinum eða til­teknu fólki er straum­ur­inn sér­valið efni úr efn­is­fram­boði tug­millj­óna manna sem algórið­minn veit að mun halda neyt­and­anum við sím­ann sem lengst. Áhrifa­vald­arnir missa stóran spón úr aski sín­um, enda erfitt að keppa um athygl­ina við það fyndnasta, sniðug­asta og yfir­gengi­leg­asta frá öllum þessum stóra hópi þar sem stærsti hluti efn­is­ins er frá fólki sem fær þar sínar „15 mín­útur af frægð” með millj­ónum áhorfa og skilur svo ekk­ert í því af hverju það getur ekki end­ur­tekið leik­inn.

Sam­fé­lags­mið­ill­inn er hættur að snú­ast um sam­fé­lagið og orð­inn að efn­isveitu þar sem allir eru fram­leið­endur og mið­ill­inn velur ofan í okkur efni sem kallar fram hjá okkur við­brögð frá fólki sem við höfum aldrei heyrt á minnst og munum að lík­indum aldrei rekast á aft­ur.

En sam­hliða þessu hefur önnur þróun verið í gangi. Sífellt stærri hluti sam­fé­lags­miðla­notk­unar fer fram í lok­uðum hópum og rým­um. Snapchat var með þeim fyrstu til að átta sig á þessu og lok­aðir hópar og tíma­bundið efni dró til sín not­end­ur. Skila­boða­öpp á borð við WhatsApp og Tel­egram snú­ast öll um hópsam­skipti og meira að segja á miðlum sem áður voru mikið til með opinn aðgang eins og Instagram og Face­book leitar efnið mikið meira í lok­aða prófíla og lok­aða hópa.

Við erum enn að læra að lifa með því frelsi og axla þá ábyrgð sem fylgja því að allir geti verið sinn eigin fjöl­mið­ill. Kannski var það ofmetin hug­mynd til að byrja með? Hún hefur að minnsta kosti ekki bara alið á sam­stöðu, kær­leika og sam­vinnu – þó hún hafi auð­vitað gert það líka.

Það er erfitt að segja til um hvernig þetta lendir nákvæm­lega og lík­lega er ekk­ert eitt svar við því, en það er greini­legt að sam­fé­lags­miðl­arnir stefna í þá átt að verða aftur per­sónu­legri það er að segja stærri hluti efn­is­ins verður aftur frá fólki sem við höfum ein­hver raun­veru­leg tengsl við. Það er ekki ólík­legt að það muni ger­ast að ein­hverju leiti í gegnum nýjar lausn­ir. Twitter stað­geng­ill­inn Mastodon er áhuga­verð til­raun þar, en alltof nör­da­legur til að ná veru­legri útbreiðslu. Kannski ryður hann samt braut­ina fyrir eitt­hvað nýtt og spenn­andi, en við munum líka sjá fyr­ir­liggj­andi miðla sinna þess­ari per­sónu­legu bylgju í meira mæli.

Meta veðjar á sýnd­ar­veru­leik­ann – rétti­lega

Sýnd­ar­veru­leiki er ein þess­ara tækninýj­unga sem er búin að vera rétt handan við hornið mjög lengi. Þó ekki alveg jafn lengi og flug­bíll­inn!

Síðan Oculus Rift kom fram á sjón­ar­sviðið fyrir 10 árum síðan sem fyrsta fram­bæri­lega almenn­ings­græjan á þessum mark­aði, hefur blasað við að einn dag­inn muni útbreiðsla þess­arra tækja verða nokkuð almenn. Spreng­ingin í útbreiðslu þeirra hefur þó látið á sér standa. Þyngsta þrautin hefur reynst að koma nægi­lega miklu reikni­afli til að skapa upp­lifun sem platar skyn­færin fyrir í nógu litlu og léttu tæki til að leyfa fólki að hreyfa sig hindr­un­ar­lít­ið.

Þegar á það skortir verður upp­lifunin ýmist ekki nógu trú­verð­ug, of hamlandi eða – eins og all­margir hafa fengið að reyna – veldur flök­ur­leika og höf­uð­verk. Það er ekki endi­lega eitt­hvað sem fólk sæk­ist eft­ir.

Face­book veðj­aði strax á að þessi tækni ætti eftir að leika stórt hlut­verk og keypti meðal ann­ars fyr­ir­tækið Oculus (fram­leið­anda Oculus Rift) árið 2014 fyrir tvo millj­arða Banda­ríkja­dala. Bestu almennu sýnd­ar­veru­leika­tækin koma enn frá þeim fram­leið­enda, en nokkrir aðrir hafa líka markað spor á mark­aðn­um.

Móð­ur­fyr­ir­tæki Face­book – Meta –vakti á árinu 2022 tals­verða reiði meðal hóps hlut­hafa í tengslum við stefnu sína í sýnd­ar­veru­leika­mál­um. Fyr­ir­tækið hefur barist við nokkurn sam­drátt í fjölda og virkni not­enda á Face­book um hríð og hlut­hafar vildu sjá við­brögð við því. Áætl­unin sem for­stjór­inn, Mark Zucker­berg, kynnti féll samt í nokkuð grýttan jarð­veg, en hann ákvað að marg­falda fjár­fest­ingu Meta í sýnd­ar­veru­leika­tækni og veðja enn sterkar á að fram­tíð fyr­ir­tæk­is­ins lægi þar.

Þetta er ansi djarf­lega spilað og ljóst að þetta mun ekki snúa gæfu Face­book við á skömmum tíma, en til lengri tíma spái ég því að þetta sé heilla­spor fyrir fyr­ir­tæk­ið. Höfum í huga að útbreiðsla sýnd­ar­veru­leika­tækja er nú svipuð og far­síma í kringum árið 1995 og þró­ast með mjög svip­uðum hætti frá ári til árs og sala þeirra tækja gerði þá. Þessi árin hlóum við að fólk­inu sem fannst það þurfa á þessum fárán­legu tækjum að halda en 5 árum seinna voru þau komin í hendur stórs hluta full­orð­inna á vest­ur­löndum og nú í hendur nær hvers ein­asta manns­barns í öllum heim­in­um.

Ég spái því að sýnd­ar­veru­leika­tæki og veru­leika­við­bætur (e. aug­mented rea­lity) munu fara svip­aða leið og stór hluti fólks­ins í kringum okkur muni nota slík tæki dag­lega innan ára­tug­ar.

Höfum líka í huga að full­komn­ustu sýnd­ar­veru­leika­tæki dags­ins í dag eru þar með sam­bæri­leg að full­komnun á sínu sviði og Nokia 232 far­sím­inn (þessi sem Alicia Sil­ver­stone var með í Clu­el­ess) var 1995. Rúmum ára­tug síðar var iPhone kom­inn á mark­að. Ímyndið ykkur bara hvernig iPhone útgáfan af sýnd­ar­veru­leika­tækjum mun líta út þegar fjórði ára­tugur ald­ar­innar hefst!

Hlut­hafar Meta gætu því orðið him­in­lif­andi með þessa stefnu ef þeir hafa þol­in­mæði til að halda í hlut­ina sína. Það er samt spurn­ing hvort Meta nái að halda for­skoti sínu, eða hvort það eigi eftir að mæta ofjarli sínum líkt og Nokia gerði í Apple. Það er meira að segja spurn­ing hvort ofjarl­inn sá verði einmitt sá sami, enda ganga sögur nú hátt um að Apple ætli sér stóra hluti á sýnd­ar­veru­leika­svið­inu á næst­unni. Við gætum jafn­vel séð hvernig það lítur út þegar á þessu ári.